Skip to main content

Full text of "Leibnitz's Animadversiones ad Cartesii principia philosophiæ, mitgetheilt von G.E. Guhrauer"

See other formats


This is a digitai copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legai copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the originai volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we bave taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the file s We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legai Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legai. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is stili in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . google . com/ 



àà. /^^- 



eeil»tti#'$ 



JLiiìniadTersiìoneii 



ad Cartesii principia philosophiae 



an^ 



einer nod) u noie br u (f ten ^anbfd^rtft 



mit^et^etCt- 



t)oti 



Dr. ®. G« 9u^tautt. 




bei %l l p 1^ Sftarcné. 
1844. 



■'' > 



abgebrucf t au« ber 3eitf(i^rift ffir ^f^ìicfopf^it iiiib fataci. Ifjeologic n. f. to. 
lyouii, bei 8Ctolv^> ìDiarciió. I84i. 9icue gclac. IV-^al^rg. 0— 3J&eft 



-^'-«. 



Ceibntt^ens un^gedruckte : Animadverslones ad 
Cartèsii principia philo&ophiaè, 

Dr, ®. t. (Bttljrattfr. 



Sròc^rere gremtbc ber ^ì)iÌo^opì)k icibni^eni, Uttb un* 
M il)Hfn ber gec^rte SKccenfcttt b^r t)on mir ^erauègegeb^* 
nen Stograjj^ie beé 3Sateré ber beutfcfteit .^l)ilofop^ie in bies» 
fer 3^if.fd)tift (jTeI)c bie beibcn legten ^efte) to&nid^ten 
Seibnt^né Animadversiones ad Cartesii principia, v^btxxocU, 
d)e ic^ in ber ertt)i()nten S5iograj)l)ie iti)» I. ©♦ 278 unb 
S(nmerfnngcn ©♦ 36 Dtecl)enf(^aft gegebcn, gebrucft ju fe^en* 
Set) fommc biefem 2Bunf(f)e mit greuben entgegen, fann aber 
ber jTc^ mir barbictenben ©etegen^eif inic^ md)t entjie^en, 
i^er gtmtfe^ nenerbingé fireitig gemac^ten ^unfte ubcr ben 
@ntn>t(f e(nngégang . t)on Seibni^ené t)^i(ofop^tfcfier 93i(bung 
unb ^robuftion, wit 9ìó(f(td)t.,auf feine ©^riftrn^ namcnt* 
liei}, .«oaé fein :^exiil^itni^ jn (gartefjfu^ .unb {u Spinoja an* 
ge^t^ ein : ab(cf)(ie@enbeé SQortviU: tebeit.: abfc^tie^enb filr 
meine ^erfcn^ toeii id^ auf ber l|rt (Sntgegmttigen, n>ie bie 
mit gemovbenenf. niemalé uHÌ)t fRjSidfid^t iu ne^men etit^; 
f(l)(o(fen bin» £)(iriiberr baf icf); eine @cf)rift ,iefannt 0ta(^e>. 
n)eid)€ ipr. @rbmAnn in feiner ,3luég<ibe dberg^ngen ^ tt>ei( 
flc i/in ber £t)at m^ì^r tinm negatiioen, friiifc^n rS^^ra^er 
%krf)e> afó;,bag Jte jeigte, ipifi, ijw ©^genfa^e: gegcn^ ipi 
(SoMed Se^ife;^ {^À Seibni|ej;t4.(^9)1t^tttfr4V^6i(^et0^'^ barilber 
m^V^i^ miti'jk)i^m<l^: m^v ftrgfe«^J,,^>,ier:iji bie ©cftriftl 
tfin ?irb«r .IftBnjnuR.r felb^ «tt^eife^t»/ .^.d) topUtf^^^id) Mnnt? 
au(f) bifiiibngen ^^i(;e/-4PF((t}f. midi ^on^^etxi} .Srbnu^ti} 



2 geibniftetté uttgcbrucfte Slitmerfungctt 

trennen, fo bemonfiratit) iinb, l)offcnrtirfy , jum SSortljeif ber 
©act)e eriebigen. 2)ann toàve ber gaDf ju fagert: «ya^^ 

Diefer ®rfel)rte, be|fen ,Unternef)mett einer ©ammruttg 
unb S5ereicl)erung ber ttorl)anbenen pbiIofop^ifcf)en ed)riften 
geibni^ené irf), afe 2J?it(ìre6enber, einer ber erflen mit t)erj^ 
Iid)er Slnerfennung begrùgt (ttgL bie ?itterarifrf)e Seitung 
1839* 5Ro. 43» 3rf) «ettne bort bie ©ammlung : „eine t)er^ 
bienfftjoffe, burrf) ein fel)r fubfbareé SSebiirfnig Deranlagte^ 
«nb Don tetti pt)iIofop^ifcf)en ^ublifum ttiit ©ff|nfurf)t ct^ 
toavute ©ammfnng")/ aber befifen met)rfad)e Derfe^Ite, irrige 
SSebauptnngen unb Unorbnnngen, tl)eifó in Slb(Td)t aufSl)ros» 
itofogtc, tijeilé aixf innere 6l)arafteri(lif gewiflfer ©cfjriftm 
td^ auc^ im Sntereffe ber @arf)e afe aSiograp!) ?eibm^e»id 
^en)(>rjul^eben unb grdnbficf) ju wiberfegen fiir ^fiid^t bieft, 
^t ffc^ ^ierburrfy in fo empfinbfic^er ffieife ì)trie^t gefiltt^ 
ben, bag er in einer Sfnjeige meineé SBorfànferè ber S9io^ ' 
Qta^tjiet Quaesliones crilicae ad Leibnilii operti philoso- 
phica perlinenles, in ben 3<it)tbiicf)ertt fiir V»iffenfc^ttfrticf)e 
^ritif (9?ot)em6er 1842. 5Ko. 97), affé SKieigang «wfer 
8fngen fe^enb, mir ganj nnn)iffenfrf)afrficf)e, ja niebrige, un^ 
rebfirfye 9KotiDe in meiner ^ritif unterfcftiebr, tro§ bem, 
ba9 er im @ingange geflebt, bag biefe „?lué(letfungen gegen 
fetn« Sfuégabe beé ?eibnig mandjen 3rrtl)um anfbecfen, 
ben er l)egte, unb ben er bieffeid)t au(f> bei Sefern 4^iner 
Shtégabe genàfyrt t)at" SOBcnn (Trf) bieé fo Der^&ft, fo ^àete 
itfy in fofcf)en gàffen, v»o idi mfdy geirrt éber ju irren f*ien, 
brttPge 9f?ac^fccfjt Derbient STbernein! naeft mef)reren 9Barum ? 
mtf »<Id)e er feine Sfntwort ju geben wetg (irf) wérbe (ìc 
Itint unb bem f)ubf{fum ^ier jgeben!): ,,3d> tt>eig e« nid^t^^ 
fagt^ er, unb fé^t ^inju: y,?5aé (d| aber mi9, i% bag 
tìwnn/man bieé t^iit/ auf mid) ber anfcfiein fàtft, bag ict> 
mir miberfpvéc^e" (ftf)'werbè geigeii/ bog et ffd^ in ©atjri^ 
tieit ttHberf^r{d)t) lAib^ìtóP itó ìit» fcl^rint'^^v* <ei?'*ft 
e* il)nt fdreittt! 'ttKid -ifl ba« fiir eiH IBBIffén, wae i|l 
baé^ fiir m ®d)éineri!) a» befoJgé bri? JBerf. I)iitpd)tlid^ 



ÌH beè iSatt^. 3 

metiter bte ^ermetteuttfcfie Stegel (eiite fo((f^e fettne ii) gar 
ntc^t): 9Rau tnter))retire fO/ bag man ben ^utor m6g(td)f{ 
»icl aBiberfinniflfeiten fagen làgr/' — Unb ba* tfl mdt 
0limpfl[id> gegen ben ©d)fug ber SKecenjTon, m ©(f|Iufc 
n)e(c4er fo gefleKt unb erfagt i(l^ ale bejóge er ftd) auf 
metne ^vitit ihevì^avipt, Dbfd)ott erjtc^ in ber £^at ittn&ct)fi 
auf einen 3rttl)um in ber SRebenfacftc bejie^t, ben einiigeU/ 
ìteld)tn id) mix Dornoerfen fann, unb ber ba^er fUegt, baf 
irf) mid) in bem einen SDBort apographa toertefen . ^n&mlicft 
aulographa |latt apographa getefen), waé mir Uit tifnt^ 
unb waé benn ^errn @* ju bem weber in biefem ^unJte^ 
norf) iber^aupr nur entfernt gerecf)tfertigten unb baber gro# 
teéUìi 2Iné6rudf)e ber ?eibenfd)aft 3lnlag giebt: ,,3cft fann 
eé nid)t (eugnen^ ba^ biefe 31rt ^ritif mid) inbignirtr ipot 
ipr. Dr. ®. wirHid) feine a^nbung bat)on, bag eé gewif» 
fenice i% elje man and) nur rect)t gufTet)t^ bem Slnbern 
Unffnn unb Slbermig juiutrauen^ unb i^n t)cr aUer S(Bett 

beffelben anjuf lagen ? " 

SBon f/Unftnn unb 3lbern)i^^' ifl in meinen frttifd^en 

^luéfieDungen nie unb nirgenbé tie 9iebe gewefen : w^ì)l abtt 

me^rmal^ t>on 9Qiberf))r)icf)en unb bei biefem blogen 

ffSovte ergreift ^errn (?• ber 3«>J^tt» 2)aé t)er(lei)c ic^ nidjt» 

2)er ©afe bed SSiberfprud)é war unb bleibt ju atter 3eit 

baè k^te unb fcftfagenbfte 3Kittef, ben Srrtljum vburd) fic^i 

felbfi.jtt uberf4i}ren unb SBabr^eit t)on3rrtbum )ltf(f|eibem 

SBenn e^ einen ®e(e})rten ober ^^i(o(op^en beleibigt^ beé 

3Biberfp.rnct)é' getie{)en unb uberwiefen jumerben^ bann mige 

afte 2Biffenfci)aft unb freie Diécufflon auft)&ren* SBiber^ 

fprilcfie (inb nic^t fc^on Unftnn unbSIbermi^^ ober man m&$te 

jeben^ weldjev ffdb nnmat n>iberfpri(f)r/ ató pgnnig unb 

r(^rn)i<jig einfc^Iie^en. $^i(ofop^en xoit ^tatò^ 3(riflote(eé^ 

^n^, n>ie jene iperoen ^eigeu^ fìe tjahm fid) alle in gemiffen 

/^ingiefi, tt)ibeicfpri^eii/ ffnb mit {1^ in .SQiberfpcuc^ gerat^en^ 

.man ^t eé .uatf)ge»>i^en^ unb ^6r^n fie be^^alb auf bie 

grogen ^^ilofop^en {U fein? 3Qarum bringt eé ^xtu (SÀ# 

.^ann.anf^ fc^P.?? jtd) .tt)iberft>rpc|^en fjaben foli?.. ,../ 



4 icibnli^eni uttgcbrurfté Jlrimerfungen 

• ©od) 06 §n ^." jTcft jtjfberfi^róc^en ^a6e ober itic^fv 
baé tfl'fiit fT(f| bef iffifffcitfiJ^afl: gltfc^gftftig: tit<t)t fo dber 
tit n)(flreiifd)afrtfc^en ^ròbteme, tìoeld)c Jpn & but^dy bic faflt 
ituéfcf>itc0(icf) perfÓHticftcrt 18ej(^l)ungert aiif il)tt \)ort f^w 
g&futig rtJ'eiter jurjìdfgebrad^t ^at — jurilrfgebracf)t gu ^aben 
fd^iHiv ale fle »ott)er jemató gewefein ' 

Dk trfle imb <iuèfti^rlicf)fle meincr brei Quaestìones 
ifriticae bVm'fft baé f^ifìorifcfte S3ccf)Attnig t)on Mbni^ jn 
®j>irtoiff, imt^im iiudjDOtt bem ©^fìeme beé erfìerh ju ì>m fcineg 
t^rìH)!Àten9roitgetti)ffem SDgeilauf bem tn4>bernfn (StanbputiWe 
^ev @cfd)fd)te ber ^l)iìèfopt)ie (tóeldjer iiid)t elttér cinjelnèn 
®^ufe nic^r ànQeì)bx% fonbcrn citi gett)iffeé ©cmeingtit ber 
Denfeir, ein (Sretiient ber xoiv^ gìiXoaocpia geworben ifl) ein 
immanemer gortfet)tìtt beé menfcf)Iidyen ®eifleé aud) in ber 
Sluféinànberfolge ber ®9(léme afó ®efei& -«nb* ^rinjip tjori» 
aitgefleff( nrirb, fo vburbc frd^er ùhb wirb ned) je^t Don 
toìa'r!d)ert biefe^^riiijip- unter anberrt auf baé 83erl)&Umg 
Don 8ei6nig ju ©pinoja auf eitie ab(ttaìtt, einfeitigc Slrt 
(ìtigett>anbt di nJirb angenommeit, baf ber mònabologifdie 
JE^eiémnè Seibnièenè aué benf ^antijdémn^ ber ©pinogifli:* 
^fd)eit'@inert ©ubfìanj burd) itihmrtrienfe 9?orl)tt)efibigfeit ffef) 
trittoicfelt ffabe: confrcter àuéjèbnidft, bàg ?etbni^ m ber 
^meftfdy^^ififorifrfyen Sritbicfefung feine* ®ei(leé, feineé S^^ 
'jlèmé^ tiùrcf)'@pi«oja, ìòk man (Tc^ atóbnidft, feinenl)ur# 
gang' gfeittjttimètt, mit etnem 9Borte, bag er in feiner Su^'eUb 
%))inbjif1t tiewefen, eé ì)ahe fein m à f f en , ^e er ^ù ber 
'®ìònà^ófògté;tmtà)jàé6rò^^ fettifi brad)rte bfefc SSòr^ 

an^fegung'- jif^-iii^tnerr ©tubien iHier Seibrii^ l^iitju: ein lie^ 
fercè* (Sitibrfngen in ben ©inn nnb ben rf)rcaiofogifcf)ett 3"^ 
tciittiiten^cthg vón ?eibnii^'é '?eben unb (^djriften fi^rte' micf) 
^jreboc^* iròn feftll ju ber (Srfennfnig unb 'Uebergettgungy •*<:»? 
*Ìfrteè^^t)ofau«g^feète5SerÌ^aUnig «^{bniéené jfl'^i^iito^rflnlfeÈ.» 
^^f'tetife 'flattgefiwben : jìtbem bielmeljifSefbW^'b i r e^f t dn é 
'^a*H%[itt«^ert)ors^?^^^ 

"étómtóé; ^jiott' bem -'©titnbga nur éinen'^&tteren 3tt^«g t>^^ 
beutet; ober/ um bitr^ ein tìWere^ Silb We negoHw ©etife 



biefcè S5crl)àftttHfeé mit s^ bejcic^jteit: baf ©^itioaa .unb 
?€Ì6niè in ber ®cf(f)ic^te ber ^|>Uc>fo»>l)iie biefeé 3rUrattm«« 
tt>ie jwei feinbiicfie SSraiber 6ineé gemeinfame^ SSaterè, n&iM 
lic^.beè (Sarrtjctté, a.«iMfeVn flnb.. 35er gortfc^ntt bejicftt 
ficb jwHàd)(l auf ^artffui^;^ feinc beiben ©c^ilcir aber/ ^})jU 
noja unb Setbni$ (ict) frbe. t)ier loon SQ}a((ebra)Kl)^,e gatt) ai) 
pettert einen ©egenfa^ bar^ «inb ,èwar.eiitert;g^nb4Wfntal> 
©egenfa^ in ber @ef(bid)tc.ber;^bifofj>ipl)kuiber^Pfc.:«^ 
c^er fìèb nuB in Derànberten ©eftaften^ ju peijifeifbcwert >3eM» 
tcn wieberbolt, imbiDon tt)elct)en bafb^ie.eine/ balbbie en^^ 
gegengrfegte fKi(i)tnn9mvwiltdk. jìfiid^ì md^bemiSA^jm 
ciner geraben 8inie, bercn ^!^tu ^f>n: ^t(^rtt{itté,-®piiioi<^ 
unb 8eibni$ fncceffltJf^ g^biftee w^beHir ^nbcrttc nac^ bm 
@(j^ma eimd 9|^.nfe(^> befjen (^fi)eite()Hinft,.in Sarte^n^ 
Uegt/ unb »oai»lil bie beiben ©(fjenld bur4) bw-jjeibeti 
anbfrrn.^Ml^fop^en gebtlbet;.tt)erben/ ^at man ficf):biefeé 
Ser^ituifiìberiasern)anbrfc^afi: unb" iugleic^ bed.®«8enfa^ciè| 

^é tt>ar n\ft)t ^ng, biefe {tfcaffa*^ zW J^m. rf)rono^ 
(egifc^qu^aben ber (gc{)rifren Sieibnìgené ^> im >S$cr^&(tniffe 
gtt bjett;©i^iftcncV)C!n,©|iin^ an unb fiir ftjife' ju erJj^rteiK 
bi« ©riinbe l^er ÀH^vm i^ftnnng: mu^ten ^aué "o^USLin^^ 
iviberfegl'/.tt>erben;.er(l wnn tcmtt^toaé it^fiir baèSBaJfew 
tìkltf, .mif) qKen @eiten fefigffleKt n^erben. . S^un Inatte uian 
in ber Zi^at frd^er feing eintige JS^rift tsioii <.9#9i6 .an^ 
feineK Sugei^ieit, t>iel menig^; au^.-feittcm ,i(pht(xmijSHàex, 
ya nt(f)f einmat etne QteUt t)ertt>eifen fònnen, bie a(é .fì^t^ 
it(iifc^ gelten forwte, wpburc(>t bie @adie. trU ired)fc ju er^^ 
^àrten. gewefen wàre: atteé .tt)a4 man, bié auf bie. iteneftc 
^eit, jtt ©nnfiett jcner Sorottéfe^ung -aupibrte/ feellanb in 
tinm t)crgebn*en JBefenutniffe ??ibiiièenè i» bcm'^ eìngongr 
jber NoQveaux £ssays snv Featendemant humainv, unb lìpàt 
m.^nisbi iti etnen ber beiben. Unterrebenbfn^ Xt)^^fì^iU^ 
mlib^x bie ^^ttofopf^ie getbni^ené t^ert^cibigt, gu qSljito 
rèt^)e, tt)elc^)er bie Sebre beé .Snglànberé Sode »ertritt- 2lm 
@(^Iu(fe einer feurigeu Sobrebe. ouf bad Si^fiem ber pr&fito» 



6 ieif>nii}tni ungrbrucfre SIttmerfungen 

tlttxtm ^wcmonit fage itimlfcfe Stt)eo»)l)ife: Vous savez quo 

l'élois anè un peu trop loin autrefois et que je ^omméti-^ 

^is à pencher da coté des Spìnosistes, qui> ne laf^sent 

i^'une puissance inflnìe à Dieu. 2)af man bi'rfe Seugerung 

|>erf*nlirf) auf ieiini^ tejogen, fd)teiibr pd) V)on 9taépe, bem 

fitifigené t^rbteH^otteit ^crauégeber ber Nouyeàux Essays 

^fr, tt>ef(f)cr barin t)org{!tg, «nb in ba« ©acftregider s. v; 

Seil^nt^ fe^tet Leibnitz penchait autre fois vers les senti-* 

ftieos de iSpinoea. %ix ben Unbefangenen ifl e6 mUni)* 

mi, bag biefe SSejie^ung ganj miHfiibtlid» ift; bie fìngirte 

fStrfen be« JC^eo^^^ile fann itic^t fo fct>ted)tl)itt mit ?eibnit> 

fbentifìjirt n>erben* Seibni^ fegte bieifet ^erfon jene UBori?» 

6fòg in ben ?Wiinb, nm angnbeuten, bag feine ^l>ifofoj>(jfe 

ik einjige, waljte Wettnng ^egen ben ^nojtómué'Wire, 

tbaé ér fo oft t)er(Icf)ert ; barnm fà^rt a;i)d>)5f)ife im f^rt: 

. .mais ees nouvelles himières^ m'en ontguéri. @fe(d)tDOÌ)( 

{(l b(e ^^rafe irt fRaé^e** Srtber toittlidf in beh Siibe^ bct 

Slnégabebeé ^rn. (S. liSergegangcn, unb bei ber in 9ìebe (le^en^ 

benèrettefettllweirt (?•(?. 206) àuffetìfe»emerftittg j« bat 

Mì^ditatìones de oognitione, ventate et ideis (P- 81)/ a($ 

Wenti neuéé ?{dSlt barane atif bie ®acf)e jft fd^jj^fèn tofirev 

9rf^ l^abe bentefft (Quaestiones p, ig), bag i<^ biefe Kiirf^i 

Weifnng nicf)t t)erfle^e* 3n feiner ffnegegnuttg ^at eé i^m®: 

til<f)t befiebty mie aué bfefem Snnfef jn jie^^;- er ^at anf 

bf^en ^tfnft, wie fo Dieied Sttnbere, gar feine !RiJdPjTcl)t ge# 

MMmeit^: ineine tlrgumente blefben ba^er in uhgefdym&t^rer 

«raft 

:2)0(ft baé »&re nnr t)on geringemt JB^rang. SQBitfttiger 
»ar, ba0 <S. in feiner STuégabc nnd einen tingebmcften 3u^ 
jenbanffa^ ?eibni$ené: De vita beala, mitttjeilt, ben erflen 
imb einjig<n, welcber nidjt nrir jnm 2;f|eil im ®eifte be« 
®^ino)a ge^alten^ fonbern ganje SteQfen ané ben @cf^rtften 
bei ®)){noja etit^aften foffte; jum Xt^eit freilid) iinef) anè 
(SartefTud/ bod) bieé fte^t^ier gan} anger $rage, obfit^n 
ti an. ftd^ mtereffant genng ifl ; namentKc^ n>enn flcf) erfl 
i^erattdgefieat tjat (yoai in meiiter Quaestio I. bemiefen ifl}, 



jtt iei datM. 7 

ba9 faft aHeé barin- carfelTattif* ip. Oenug biefe SBen» 
n)attbefct)aft mie Sarteflué ttnb@ptnoia ntac{)te mttt Un 
^^iIofo»>^ert auffeM- Sttfei^c (in riner Uebcr(?d)t ber pl)i^ 
lofop^ifrfjcn Sitcratnr in ^ió)te^ Seitfcfyrift 1841- 5Rcu« 
gelgc HI. 2* ©. 261) Uc^te ba^er bem «nffafee tle vita 
beala, afó einem Scnfmalc be« Dnrcftgangé, weldw 
Seibnigené &tiH, nad^ feinem eigenen . fSeUmtai^e^' (bai 
iDtrb n>td)er auf nidore ali iai ^t6t)erfiÌHbnt§ ber 3ieuge# 
tnng im.SRunbe biei $£t)eéyt|i(e^ tjiinauifommen) burd) bte 
^()i(Dfopi)ie bei "SarteffuiS nnb bei ®ptno}a ^encmmen 
babe, entfci^iebenc aSBidrtigfeir fiir bie ©efc^ic^te »on 8eib- 
ni^ené ®ei|le" bei* . 

3cf> l^benun bieafrgumentee/i fdrWefe cognati cura Spi- 
noza in ber Quaest. I. ^unft f^r $imft k^org^nottimen mò u>tbe^ 
UQt; té l)icr ju wicberfiolcn/ »&re uwfodberfliitìtger^afó^r.®. 
in feiner (Sntgegnung nicf)! auf ^Kepi geantn^ortet ^at £ai<f 
ienige aber, n>ai er gegen @in%eé t)Qr)ubringen grfndrt, form 
fet)r (eicbt abgen>tefen werben» (iineè feiner j£)auyfaKgiiineit|e 
loar: man (efe bar eum meditamli ordinenii quem iisdem 
fere verbis Spinoza, in tractatu de inlelleetus emendatìone 
commendaverat. 3n biefeni CQmqapndaverat lag bie SRm^ 
JUing auigffprocben, Seibni© inatte f^tim 3lHÌeTSd)xeiben beé 
aittffa&eé de vit^ beata, ben Xvattat ©»)i«0ja*i gefefen itnb 
^t>t StMgen ge^bf, wai ^. (?• in feiner (gntgegnung gar 
niebt teugnet* SBercfte Stette ei fein fottte, bie «eibni^ bei 
©pinoja ita Slnge geijabt t)tóe, urirerlief ^r. S. n&^er an^ 
)ugeben. 98ad fonnte icb }ur SOBiberiegung biefer Sluéfage 
bejfer tl)m, ali in ^m ganjen ^offué in Stebe, H>etdier 
ben ordo meditandi tn6^unften (^rdinanni ed. p. 71 — 72) 
ent^àlt/ burd) ^arattelifirung ber Stejrte ein wòttlidjeé (Jx* 
cerpt ani bem £ractat bei @arteftni de methodo (Quaer- 
stiones p. 14—15) anfdjaulidj unb nnn)iberfeglicb nacbàH^ 
meifen? SBai (ie@ ftct) bagegen mit ©rnnb fagen? n>o 
blieb bier @)>inoia, n)ofern nid)t etn>a bei (Spinofa bad nAmlN 
d)e(^jr€erpt ani Sarteflni gefunben miirbe? • « i£)r. (S« fomite 
ffc^ au(^ nur baburcf) ^elfen^ ba^ er^ ben 9!ert) ber Untc^ 



8 8ei6iti6eit« tmgebrucffe Jfnmcrfungcit 

fU(ffMttg gatij «mget^enb «nb ben ?efeirn t^erbergenb, forgili* 
ber aWflageit entgegnete: ,,^ t^abe micfj bort (m berPrae- 
fatio) bemfeit auf bte ©ewanbtfdjaff ber ^fer auégefpto* 
djertcn ?eljren itiit beé Qatte^ nnb ©pttioja. 2)ie er* 
fletett gicbt ber SBerf. nidfjt «ut ju, fonberti geigt, bafi ber 
erfle 5Et)eiI" (nid^t ber gaiije erfte 5EI)ei(v fonber» nur 
bie 6 S§./tt>rf(l)e ben ordo medilandi entrarteli) ,,eiitett -fap: 
n)6rrticl)en Sluéjug aad bed Sarteé Diss: de metbodo ent^ 
ì)&lt 25iefe tt)6rtH(l)e Ueberemfìimtniina- nwrmir entjfaiu^ 
gen ; td) lime after bagegén gefagt^ mai) -^tibè ^(er bfefe(6e 
Drbttung beé ^l^ilofopMrené empfoljfen (laudatum 
l)eigt eé im Drigiitaltert ber Praefalio), bie tit feinem Tr, 

de ìnt. emend. ^ìisdetn fere verbis Spinoza : coioiàendave- 
rtrl<^ jtì f&ibett feu" (^ler ijl eine «ertèimmg in ter ©oim 
fhrttffiott, aber ber <Bim ifl Har)» Iialjiitw fe$t ^r; 6* 
ttt ^arent^efe l)inju : ,,t)er 95erf* fattit fTd) nid^t ^u^wun*? 
bern, bafI {(j> in biefem Sraf rat rein logiftìi^ ategèftt ftnb^» 
^^Htìtt V' 364 ber Opp. poslh. greilid) b« Intinte er 
fe'tiid)t ftnben, p. 376 tiàttt et jTe tiebH ben ®rji»Dett f&i^ 
ben' rtnn^n, wàrum »om @tnfad)(lert artjttfangèrt, waritm 
media ju fnd^eft feien'^-tt» f ^» . 

• Sebermoittt jìe^f; bag I)fer baé SBer^Itnig ber ®#* 
é)t in eitt ganj t)erfe^rteé 9i«ftt gefe|t , ttt > einém gianj 
mm>'a^rett, tAufd^enben ©inne refetirt unb bargeflettt ttnrb. 
^ (lette mid) burd) eitt Srcerpt ané bem SartefTué tn bem 
/^^affué ?eiftni§en^ wit -^rn» tS. in fd^neib^nber £)^^po|Ttion, 
in etn Sntwebcr — ' iOber; ié) ì)aic einen Weroen feinet 
S(rgumcntationburd)géjlJ)nitleil'|anb^* ff^ ftubetbarf n tt)eiter 
^gar nid)ta, afe eine, art unbfàr ff* faft iiberflilfllge SSeflA^ 
tigung me^r, bag in bem ?(ftffa|e 8d6h{^en« etne SSernoanbts^ 
■fd)aft mit SartejTué jlattfìnbe; ^,*iéfé tó6rtficM Uftereinftim*' 
tnnng tt>ar iì)m bfog entgegen'', — unb tnbem er bie fHid)^ 
tigfeit biefer (Sntberfung jngiebt, b* !)♦ inbem er in Ziiat 
nnb SBal^rf^eit jngiebt, ba& id) fecne 8el)au?)tung tt)ibertegt, 
tleltt er eben biefe SSe^auptnng ali gleid) bered)tigt bidjt 
baneben ^in^ ali^ n)enn beibei nicf)t einanber auéfd)l6ife; 



ia, tt fdgt emett 6e(gcitben Xaid t){nju, bafi id) itic^e bie 
recate ®teKc-in ©piiu^a getropn, fcie reAte mare due gartj 
antere! Sl6er tvai wiC beftiiiWefe 3utfrf)ttt)eifuhg? i^afte 
i(!f> tticf^t bemon(lrirt, bag^ber ordo^mèditandl trt bem Sluft» 
fa^e ?etbnt^n0 em tt)6rt(td)eé (Srcerpt ané bem 6artcftu« 
t|l! ©piuoja tfàttc alfo fetnerfeitè auc^-Jbcn Sortefìiié oh 
tet^lbm ©refff ^iisdem fere :verJ)is^ «rcerpirt ijabcn muf^ 
feir:- obrr wo ifi bie ©tette?- .^err €• tyewtifr wid) auf 
p. d76 ber opera posth. ^ber ba^^itbe eiitev ettte 9(è^n(t<j^ 
Uit mitimferm ^affud unbbm dxctvptr ani Sarteffttdt! 
JBott einer Crbnung ..beé SKeiji^irend ober ^^itofopt^irené 
<fi jmar att ber ©tette^ bte td) angtfii^r^ it&mltd^ p. 364 
toeniQfiené im Slttgemeinett bte IRebe^ nnen)Dl}I tn Sefenbe^^ 
xtn mtt bem ordo meditandi.be^Seibm'^ unb ^artefiud ntc^t 
ìjergleic^bar -^. bagegen p. 376. ift bfttoo». gor leme atebe, 
fonbent jcé ifanbeft .ft(^>^ter wn bie beflimmte 9Ret^obe> f ly 
bi(()Ute 9Spr(iettmtgen^ ideae fietae^ loon.ben t^a^renjlt 
*iiitterf4)eiben; unb baioDit ifl ut imferem ^a^ui iDteberttm 
gar feine Stebe* X)te durec^tmetfung beé jprn. @. t(l alfb 
tpebcr iber^aupt mofimrt,»i6dy-att fìcf) ritf)tig; 3d>brau<fte 
.eilt.fo(d)eé a3erfai)ren ^tt^t git )(j^ar(if reriffrett^ eé d^araftèri^ 
flrt f(c^ felbft .@enug/bie aierfid)6Qin)g..be«::ipnuJS.^ ba$ 
man Un bem ^affud in Diebe ^/btefeibe.&rbitung beé ^bUo^ 
fop^trené getobt fmbe^ quem itsdem fere verbis Spinoza. iti 
. tract de iat. emsnd. commendav^rat^ ifi in atter JBejtef)ung 
toiberUgtittnb fatfd^:: Cabei fónn man fogar t)on ber àn^ 
:^ere» Unmòglic^eit abfe^en^ ttAmlic^ ^on bem babei be^ 
gangenen Slnoc^ronidmu^/ tootauf. untm' bie 3{ebe junìct 
(ommL ' .;•■ ■ "f . ''i'.'" l'-j '-}'■■ 

Slnberc »on mir tt)iberfegte:-^unfte, wie: bag ber amor 
Dei in birfem a«ffa^e ibentifd) fei mit bem aimir inteiieclttjip. 
lis bed :©pincìa> jiat ^r* ®. in feiner Stìtgegnung, obfdjon 
umfd)(ungen ))on (outer ^arentljiefen unb fc^wanfenben ®e» 
genreben^ benn boc^ faUen (ajTen: miteinernUBort^ediflitim 
nid)t gelungen, m einjigeé fetner SJrgumentc fùr eine reette^ 
nid)t blop erfiiufleUe 33ejie^ung iwifc^en 8eibni& ttnb.©}){noja 



10 Ìeihni1}tni itttgebrucfre>S(nmerfuttgen 

in tm Xextc ber Slb^anbluttg de vita beata gu tetUn: (te 
ffnb mtberlegt. 3(uf fetne 9(utont&t borf tttrmonb mel)r m 
bicfcm Staffa^ ,,eùt ^entmtil lei SDitrdjgancjé, ben 8et6;f 
Iticene ®etfl burc^ bie ^(^ifofop^ie beé ... @p inizia ge^ 
ttommctt" erbricfeiL I)ag er. c« a6er iti SSejug auf (Sattejìtté 
fei, baé ijl jegt iim fo mcljr fcflgcflcUt. 

^emtod) mirb ^r. '@. bte cognatio cum Spinosa, m 
btefem auffa^e nedv tiicJ)t aufgcbcrt. Sr ^at (Tcft eine zigene 
^iftortf(Q^p^Uofòp^tfd)e ^ati^gorie gebtibet: man ]interfcl)teb 
e^ebem mir etnen f))ittDsi^tfcÌ)eti uttb cmen carteflotttfc^nt 
©tanbputtft; Qr.d. fiigt biefem etaen bea (^avtti^QìpU 
itc}iiltf(f)eit ® tanbpmtft i)m{u> ben er òftct uitb boitn 
aud^ auf iinferen de vita beata- oiiwenbet, »ott bem er(8er^ 
liner 3fll)tbji(()er I. e. cf. 4netne QHaestiones p, 35) fag^, 
fea^ er auf biefem (beé Sarteé^@pinojtiiif(l)en) ©tanbpunfte 
ne d) -g an s fie^^. @oI( bieé ben @tanbpunft bei^ &ltStU 
terd {(eigen, »o/8ei6m^ balb ani Èartefìué, balb ani <B)fiU 
moja gefd)6pft ^atte (unb bie Auf erltd)e ìltt, mt, ^u d* in 
ber Praefalio gu SRo.VI. ^erfi^rt^ fann barauf guerft (eiten), 
fo tfl btefe SJnna^me baburc^v^inreic^énb n)iberlegt, bog.mir 
èei aUen @tellen unb;.^tm{ren> mo Spinila, citirt. wa^T/bin 
winen umwfdlfdjten igartéfiué ob0r,8eibni$ felbfc aué) ilte^ 
nen ©d^riften^.bargelcgt l&abett;. ©otten aber bei bjew.,,btó 
(5àrteé^@}3inojiflifd)en" ©tónbpùnfte fbld)e unb bieienig^n 
^em t)erflanben. n)erben^' loelc^e ©pinoga. t)on Sarteftu^/ 
feinem 9J2eif}er^ in fein ®pftem mit ^iiuibergenemmeu unb 
beibe^alten t^at — bettn ba@ @arte^^ iridate t)Qn ©pinoga 
gelecnt l)at, baé meit man boc^ — fo fe^e ic^i^auf bemSSo^ 
ben ber ®efd)id)te ber ^l)ilofopl)ie gar feinen Ku^eU/ fon*» 
bern mimetjt eine gu SSenoirrung unb SKigtterfìànbniffen 
-fil^renbc Sw^i^fwtigfeit, inbem man ja, id) rebe gar nid^t 
wn Sartejcué felb(l, abcr boxf^ atten ecftten ^artefianern, 
ì!^tld)e, tt)ie ffd) »on felbfl t)erftel)t, bie nàmlidjen Sbcen, toie 
©pinoga, beibe^alten, einen fofd)ett ^,beè 6arteé^©pinogi|ìi^ 
fd)ctt" ©tanbpunft aukoeifen mu^tt*). SRun fpringt eé in bie 

^) SDie irride 93orau§fe(URd ^^ti ter ^iflorifdEiett (Seue(lé ter 9>Qt(ofc^ 



ju t)e« Sarfeé, ti 

Slugeit^ ba0 toit eineit fcfcf^ett ^alb^ptitcjtflifd^en ®tonti^ 

ìpmU tei ttttferrm @tanb))unfre nié^t mcmen : tai (Sanie 

fame fonfl ouf cinen blogeit SBBortjlrett l)maué. (Sé l>atii6cr 

aild) bad ^iilid^e^ ba^ tnatt^ iiament(icf) in ber iptVbe^ 

©treiteé , einen foldyen ,,beé Sarteé < ©plnojiémué" beni 

flrengern/ ^iPortfcften ©pinojtétnu* tinterfcl)ieèett imb wn 

!Bcm>anbtfd)aff mit ©pinoja fpred)eft toixi, wo i« ®rwnb 

«itb SD3a^rt)e(t ber pure l)t(lorifct)e gartejTaitiémué jlatt l)a^ 

tt)te tt>e«n ^r. @* in feiner ©rttgegnung, wo er meinl, ba^ 

tiefer ^liiffa^ ,/ein(ge Salire t>or 1677 Derfajlt fem fòttnte, 

alfe bocf) immer tooit Stfdjetnung ber opera posthuma beé 

©pinoja, n>elcf)e b(e^tl)if unb ben traci, de intell. emend. 

entifatten, bie SSertoanbtfc^aft mtt ©pineta mc^té 

teflo tt)ent0er fefìfiAft, mit biefert SBwten : ,>©ie SSertuanbt:» 

tct)aft ittit ©pinoia (ober t^tetmetjhr umgefebrt'' -i- 

lioie t)er|te^t mcnt biefe UDorte ? -^) Iti met^ebWogifdiér §in* 

pdyt wflrbe mir ba^er flainttrtrt> tag, ttié Dr* ©uljrawer 

rid)tig md)totipt, tt>it iw erfìen 5t^eil ein Sjrcerpt aué beé 

Sarteé l)abe«/' Unb gleicJ^ ba^fnfer: „Dte Serwanbtfcftaft 

fy{nfid)rticf> beé SegriffS bet *ie6e erflàrt ff(^ bann barane^ 

t?afc wie ber SBerf. rt(l)t(-g be^auptet, bièfet* SSegriff 

bcm gàrteffitS nié)t frèmb war, unb tt>ie i* l)inju^ 

tVfein tnòrfite, Sei&rtie ba« Wett beé ©pinoja (ndmtid) ben 

•friEtòtatus theolog. polito, baé er 1678 passim refìitatum 

itennt, bereit* fannte." ajer lettere 3wf<J| pebt ganj mjJ* 

^ig, haé SBefentlicfte ift, tKtg ^v.d. einràumt, bag wir baé 

cine Wlal ein Srcerpt aué àortefTué, unb baé anbere SWrtl 

einen Sartefrnmfdien ^egriff l)aben. ll«t barin foli bie 

SSenonttbtfdjnfi mrt ©pinoja Ue^m ? unb babnrcf) fod ntléiite 



p^ie fietjbni^end oud ^ M, (Spinerà ^tf^t auc^ burc^ ^te ^a^t 
^arfleOung ter Settmì^'ftf^en $^i(ofop^te tux^ jbrnd^rbuiann (®($ 
f(^id)te ter tteuent *P^i(ofop6te. II. 2. 1842), itnD fommt beuuìd) 
ott me^rereit Crtett aum IBorfcf^ein/ w'o o^ne (9runt ìBe^te^unden 
iu (^mnoaa aud^ebriicft toerten. inaf;er t'ònnm mir tind ^ier tctr^ 
"hiifiiit^t einWfFen. 



12 ieibni^mè uttgebrucfie 3(nmerfuttgen 

$t^eft&: bafi ieibnil} feine V{)t(cfcp^ie, ale ©d^ùler beé 
@arte(tué ttnb iDon itjm aué9et)enb/ aKm&Iig em))fangen unb 
entfoltet ^a6e^ a^tte burc^ ©pinosa^ ben eigent(t(f)en ^ptV 
:ioia, bitrdjgegartgcn ju feiit — wiberlegt fein? 2l6eripr»@» 
II) olite, mid) gar iitcl)t wiberlegpn, er i|i ^^ifofopl) gen^g, 
itm^ n>rntgflené bei einer ru^igeren ^ttmmung ein}ufe{).etv 
bag meine Quaestio I. mb i^re 2Iufl6[ttng, ipenn if)r niefttó 
SInbereé entgegengefegt tt)irb/ befìe^t; benwcrfliebtbeitfelbett 
2)ittgett nur men anbfrn SRautew* 5Baé bilbet benn, im? 
aber eigentlirf) benSn^aU unb 3wecf beé mit '^efHgfeit,^ 
fii^rten Sampfeé, toaé i(ì in meiner J^ritif ober t)ielmebt 
tn meinett Unterfucf)ungen/ Vùaé ^errn & fo inbtgmrtunb 
gtt 2Juèbriirf)ett ^inreijlt ?, . . ; 

3ci| haH eé fc^ott berji^rt: bag er getrrt, falfd)er ut^» 
^altbareSjnge >>0rgcbca(f)f^ bifé cinsuge(lel^ett «nb-gcg^W-.^^ 
fcejfere UBa^ic^it JU: perraufrf)en^ fopet urtfei^m ©egiier feine 
jUeberwinbttitg : bt^g er aber $u gleirfiey 3eit SÒBiberfprMc 
fee^angert, ®.mge l)i9ge|leKt, bie einen innern SKib/rfpritcl) 
entfyftftejt/ — ber bloge ©ebanf^ ^brwgt i>ft -aj^^^ 
.unb boc^ ift er eé ganj aifeut> ip?fcf)er fìd) babnricl) bel 
«nb tt)e^ tfyttt, inbem er einfrt;SSJiberfprnc^.fogU^^ 
finniafeiren^ Unflnn mb. 3lbcrmi$" jjiejdjfìieO^ , -S» ...f^IJiem 
.gaffe koerbe icf) mic^ jurilcffclirecfenj. lajfen^ baé . Pa^re.'.pb^ 
baè galfct)ef baé id) anfieigen.mné/: bif an.^ie Àùgcicftétt 
©renjen gn t>erfo|[gem Srrt^um nnb galfd^^eit unb Sffiiber^ 
fprurf) ubcrAff ftngWi^ i« unterfd)eiben, ale tt>iren fie p^i^^ 
femlicf) !bpn einanber mfdyieben, i(l ^ben fo loenig m6g|tid|, 
,^|è in bc^^ /ebenbige: éfffW ;S^ Mneiben, ol)nc ba0 ,S3(ut 
t^HPrSBorfcirei^ fomme. 3^ jebem 3rrt^,uitt liegt ber\SDBt^ 
berfpruc^, noie jeber SEBiberfprurfi ein Srrt^um tfl. 

aOBenn bal)er mcin ®egner eé lieber ^6rt, in einen ^tv» 
tì)}m, ali in einen SDBiberfprucfy ioerfaffen jn fein, fo tt>iff 
iih 'itjm bie bei biefer ?^rage begangenén SBBiberfpriicl)e in 
,gorm eineé Srrt^nmé Keibem Dièfer 3rrtl)um befle^t in 
einem ftarfen Stna^rònièmné, ben jeboc^ tióc^ 9Bel)rere mit 
^errn @* getl)eilt ^aben werben, toenn pc Jo unbebenHid^ 



ju be« (battei. 13 

»ch ©p'fttbj'rt ginn Setter itnb SWeffler ieibnO^mi in beffeit 
Sugenb getrtac^t ^ab^m '3n ber legteit SBorauéfe^ung einrt 
fofd^ctt ©d^irer^SBer^àrmiffeé bad)te jTc^ ^r» (?• bie (Bd)rìfp 
Un rnib bfe ^Ijilofopbie beé ©phtoja, wic «ir jTe an^ ben 
opera postfrtiifna fennen, fd)ón in ber SDBelf unb in ber p^f^ 
fofop^ifdiert Sttcratiir eingebiirgert , ali ?eibnfg em »o(^ 
ganj junger SWeitfcf), efma «oc^ ©tubent auf ber Unii)erfìt4t 
toar: benn/ Jim ninr einé, aber ipad fd)Iagenb fdjetnt, ortju^ 
fd^ren; fn feiner neuen®efcf)ict)tcber ^t>ifofop^ie?eibm$en« 
(a. a» O* ©♦ 58) bemèrtt -er tjott bem Mss. ieihnii^eni, 
tt>elcf)eé einen Sluéjug au« ©pinoja*^ (Stì^it entì^àU, bag e* 
;>wal)rf(f)ein!ic(j infe^riungenSa^ren gefdjriebcn fei/' 
2)er 9(nad)róniémué fprfngt iit bte SJugem Denn gefe^t^ 
ber SSerf* bacf)te firfj babet ©pùtojtfé (Stì^tt ali em tantali 
fn'fd) l)erflu6gefommeneé SOBerf, fo ìoat bc^ Seibni^ bei bef^ 
fen @rfcf)einett, im 3«l)re 1677, eitt SJlaim tjon 31 Sa^^retr, 
ber gigur in ber SEBelt wnb unter ben ®elel)rten tnadjte, ber 
bie 2)ifferentiafretf)nttng gefunben Inatte* 3n biefer aSordw*^ 
fegimg gefd)a^ ei nnn andi (unb babei traf ^r. (?♦, wie 
ed fo manà)mat gef(f)ie^t, and einenr falfcf^en ©rnnbe dttc 
rid)ttge SSeftimmnng, folglief) jufàttig), btig er ben 3(uffaft 
de vita beata in ?eibtti^ené Sugenbja^rc fegte: conflie- 
tur se juvenem Cartesianismuni, imo Spinoziamum redoloisse 
. . . constdt mature nostrum zh.Ulis dìscessisse . . . :£iartttt 
fegt tt\\)n in bié 3^^'* quo Lèibnitius a Cartesii ,e( firpt^ 
nosae autorità te non piane sese libera verat :. . unb barum 
bringt -er fct)Iiè|gfirf) ben Sluffa^ mxt «inem gonj carte|Tfliirfcft 
flet^ófterten ■ SKanufcrt>rt wn «eibnift ;, wmvMpnlu W&è -. i» 
SSerbinbung. • ; - -n.: ■ .. ;- , rj.;- 

ig^etìr @. %at tìlfo btefem. Slùffa^ ben dd)tigen ^laft 
*-^'tìnWr beTi!-3ugenbfd(jriftie« '^ aué eincui irrigen falf<|)«ti 
®rnnbe gègeben: unb -barin Ifegefeiti 9Uiberfyr«^ : «tir. fffi& 
^(bfl; -as^nn wàre eè' iic^tig^^tai 8cibme ibie.jQper^ po§t- 
M*ià> ©pittoja'i^ bd Slbfaflìtna biefeé «UfjVited flelffen «ij^ 
%oVail« gèfc<)*l>ft/i'fo iihiipte er i^m ciittìrti^Iad un^R.j^W 
Wif^ri^ ©c^tiftèn an!n^(i0lir'; fo. :^tte ev :bètt S3ci^fa{Pei^>Ì»Ai3lt 



J4 ?eibiu^erté uitgebturfte Slrtmetfuttgen 

ui^t afe juvenis bejetd|ttert, unb bie ©cl)r{ft, grrfrf)\>iel tt>egen ber 
9lcbnUd)Uit ber ©dyriftjiige ober m^ inneteit ©rilnben^ wit 
einem SKanufcript t)on 1669 in bireftc Sejie^ung briitgeit 
foffen. Scibe^ fd)h'egt fTrf) cinanber ani: bcibeé jìe^t wir 
eitianber im 2Bibcrfprucf)e. ^ier l)anbeft eé jTc^ um teine Snterpre* 
lationen : bie $t^atfacl)en fpree^en. Sci) weig nid)t, waé barin 
fo ^rdnfenbe^ liegt^ ba£l ^r. (S. su ben leerfien 3Iuéfliic^eii 
flrcifif, unb feci) fogar nicfjt entblfibet, ben @d)ein ab|trf)tlici^ 
fa(fd)er ^nterpreration auf micf) }u (aben^ nm nur ntc^r jeben 
SBiberf^ud) einjugefle^en, n>elrf)er, ià) appeUire art tai ru# 
^ige ìlxtifeil atter ?efer, nnfeugbor ift. 

Unb^ man merfe n)o|)I^ eé ifi fein blc^eé argumentum 
ad hominem, baé id) ì)iev geltenb mac^e, nm einen SQBiber* 
fprurf) aufjujeigen, obfd)on ^n @* eé fo barflelten mfic^te. 
ècft fegte ien terminus ad quem in ber SI)ronplogie jene* 
S!iiffa|eé gonj befìimmt in'é Saljr 1672, mil Ceibnig in 
fBtUfen an3Imaub au^aw a inj, wnb jwar lùim ^nbe 1671 
<nnb i)or feiner 9teife nad) ^arié im aWàrj 1672), ùber bie 
3Réglirf)feit ber Slranéfubfiantiation bie ©runbfe^re beé Sari» 
teftud )!)on £)enfen unb Sluéfbe^nung afó smei entgegengefegte 
©ubflanien t)ermorfen unb bie ©ubflanj beé Sèrpere in 
ftwai Unraumtt(i)eé, ®pirituel(e6 fegt; 0)qU ben 3(nt)ang 
in ber franj6fTfd)en Sluégabe bed Systema theologicum 
lam p. 417—19 mein ^xmaini K. IL 630, toaé. in 
bettt SSriefe an Sobann griebricf^ Dom SIprj{ 1673 (?eibnf$ 
beHtf<f|. ®cf)r, J. 283) in ei»e ganj beftim'mte gormel gè* 
Bràrtjt Vifr - 33on^ bomolé, atfo «on 1671— 1672- ab, getjt 
<eibiPÌ|Laitf ]b*in:ifflege jur .©elbftflànbigfeit immer toeifer. 
3n SSejug auf Sartejtué ijerwtrft er in ben Sriefen an OU 
«ènburg tton 1676' ben (Sartcjianifrf)en SSemeié >oni ^Bafcin 
J@otfeé (meine Quaesliones p. 9) auf rben ©riinb bei.tpiib^ 
%en Unterfci^iebe6 tjon 3?omwiab nnb-IKealbeftKtionett,' gè*» 
-gefiì^ité' SiittUìm heé Sacteflu*;^ bag; allea n^a^r fev 
<fetìè Har nnb b«iìfli(t) gebacf)t:;tóeBbe4;^r, (?. eiitgegnetftwi 
Jbtóratìf: .tattii^ fri i8eibni$ iu)c^> «icftt gan^iiber beur bpjj 
'OtfrleS^ìSliiiit^ifìif^ett (f^e'.Fi<^i9^.:<^.(P&^eigen:: ì>m^m 



tfffàmfc^) KStoitb^nft i^inaudgegongen : bieé ^a6e or erfl 
wet ft^àter fletl)a«> K In juberSeft, »on ber er ffI6|i fagt, 
ba$ fritte a(iijid)ft ba jitm ©djfuffe ge?bhinwn fei, jtt ber3eit> 
YO0 er aufge^òrt, juvenis ju fcin;^ etnoa tm frin «ierjigded 
Sa^r (!)."♦)♦ aifeiii bag 8ér6m§ um fein bieriigfleè 3a^r 
ct(l-t)otttomnrett' tnitffdj a6gefd)foffcrt, baé Ifinbert niditf 
ba@ ;er> fct)jott feit 1671 unb t>on ba tntmer me^r t>on bem 
Sarieffné fi(^ loégenmc^t: ba0 er auf efne etgene So^n gè» 
treten tt>ar^ n)e(d)e tf)n in cottfeqttettter &ttn)tcfe{img femem 
@9fhmf ber ^onabeit, vote xoit ti temm, {ufil^rte^ genug 
ba9 jene @pod)e in Seibnil^ené S)enfen einen entfd^iebenett 
SOSenbepiutft bejeic^net^ t)or tpe(d|en ber ecbt cart^flanifd^e 
aiuffaft ^le vita beata ju fegen i|l^ b. ff. um ganj (lii^er jn 
ge^en^ t)or 1672* SDamit ifl bad 9B a rum beannoortet^ 
warum bejiel)t ber SBerf* jeneé hoo tempus auf bie erjle 
ber m6g(idÉ)en itc^ 3at|reé}at){en Cn&m(icf) )Don 1670 tii 1677/ 
wotyin ter buffai geflettt ifl) anflatt auf bie (e^te^^ ? iDomitauc^ 
atteibrigen fflBarum ? benen Jpr* ^. ein ,,3* »rif eé nid)!:" ent# 
gegengefe$t, beantwDrtet finb* 2)enn baff td) ba6 3. 1669 einmal 
angenommen^ Ifat feinen ®runb — * nidit in ber Sle^nlic^feit 
ber ^janbfdjrifr — foubern barin, bafi bo« angejogene 
aWannfcript de afFectibus wn 1669, faut ipm* @. ebenfViW 
curu CartesU de hoe sententiis mire concinit. jDer i^au))t^ 
ttacl)bru(f Uegt nur auf bem terminus ad quemr 1672, ber 
terminns a tpo fann btd ldì58; ja nocfy' frfi^er juriicfgefe^ 
wttbejt^.—r 9li(()t. allfein a6er («nb baé bitb^t .bie- anbfft 
®ntz) ifl geibni^ t)ott biefer S^i^ <Jb fein Sarteffauer me^r^ 
fonbcrn er bat eine bem ©pinojiémué, fomol)! in Sejug auf 
®ott xdi auf biè @efrf|6^)fe ober ginje^Subflanien, tiome* 



♦) Wfo iìctt^m^ btd um fei» éOfteé. 3al^r .«w& juTenb, tmH er (td 
Ww old jureois duf, oem .«,te^ ^rte^.'®«Mnoa^ìfd^cttff* etanO« 

tetr,(^icr atide^ogmcn^. ii(>ri9(nd ftcfamitm K^e^ae (Leibn^Opp. VL 
ÌUIB) SOS iit(|»eé 901:, (Ud ^(im SeOKttti l»té 12 Sol^r^'oer 1697 
(fnnem òlflen 3^a^re) fur cttioi fbiiiat^selleo moOm. 



r.d 8et6m&en&ltn0ebrtt(fte :9(timerfungen 

trai en tgegett^g^ft^te SWt^fcmtg «mgefdjdogett. Itat l^fer 
ift crfllf* btó ©ffcimtnig icibnii^tni\in bttfZ^coMcejé' \)oir 
SÒSt^ttSfeit> bag er fd)on 1673 (a(fo nacf^bem tt ben Savfl 
tefTariiémué:biird)6roc^tiO e^inett ^,fret wà^fenben'^ ®ott gf» 
fel)rt; wobei 8cibm§ Ijinjitfiigtó: er ^^tóe ttad)^tr, degjuig 
bie fìrcrtgftm ieifux beé ®,esentl)ca8, itt}ie:.SpoWé*.tmb 
Spiittja, ber flretigfleit ,q)rufttttg Urtterttjorfem i ':3)araaf 
ewtgegtoA i^^f* 6- : .®oH bieé ^cigat: exit naditietin^afH 
tM tm<Bpittoia. tenne n ternen^.fo :inu^> bo. er hm ^obtei 
jnit ®^)inDja.rjugfet4l.Jteiint/ loon jeitem baffelbe geCten/' 
aìrednè^rmdre.bod @itte fo fatfd) ù)te baé SInbere ; bentrmatt 
tt^d^'ja^ ba^Seiimi^ 1671 mtit: @ptttoia in optifdKtt @a# 
i^eit c^refpDtibirf.; ^r tratte i^u aTfo>,fcnnen geleriKH'. SBaé 
x^;ibet\!jam(it bamit gefagt? > SU iai ^aftum barum ivttiu 
8eri»a^r^-ba&?gei*tii&:1673, atfo mer 3al)rrbòr,bemi!Sri' 
fdj^iitc» ber @t^if tee ©jpmujft, baflfelbe geleftrt^ tótói ttac^* 
mafóifeen alerti femer Zì)eoUue aiiégemad)t? Uub wòrutti 
(ttteittt aud) «tir eine grage freifìel)t) ùbergefit.Jpr. S».m 
feiner ateccnjlptt. t)aè tiott mir ongejogene fAIagenbe 9Ser^ 
^(mmm^nttìieik\bti^iieib\\iii furje; Sete- nad) bem (Srfcf^eti' 
nen »art! j@»)inòja'éj @ti[)if iibet .ì>tn ytevo beé ©uflem^, 
penili aud)' n«r, in jwei UCorren; gegcn \Ì?U9gené 1679 fpri(!^t 
(Qtt^estiopes p. ll>, unb eé ,,fd^ctnbarc aicmondrationen" 
neiitt^ X<iesi.i(|émpnslrato(>,03,.pi^terfdues>,,i «omettrtic^' bic 
@4n&e^ libai ^ottaKeiit eiite Subflatij fei, «ub bteàitbe*^ 
ft«^j;©mgc 1^9^: t>&f:,iiHUiiìen 3latnt"'% eixt Uvtffeiif ita 

*; ?r, f..:;-. = '' il: . ■•.• . '•• " :• i .--0 •;ìir; Ind T; ù i; /. 

anale ^eraudgegebmett ©c^riftett, teren etne ic^ m tte 3eit 

«m 1680 fe^c, tit anDcre tie^a^redsaM 1702 tfrtgt, in ter haitt^ 

.H li lód^eii^ ci» menig iw^merfcn&en' llrt«tel«6»H'm>i5il'f|)ri<^t^l tl^rd- 

.^ui.r^maiUìi '^•■il^. ^ . l-ouvrège>pdsthtfnie de Deity <<lé(SJ)inoza) 

7^i:)^ isabatàtice dans ìb'i*ikótìdé-i màis ^èèà ^lémoBètratftiis sont 
pitoyab£e8 ou^ ittm4dllèlli|fll>le8)* ; . 



t)iel energifcfjer i% afe bte -©foffe ?ci6ni$cné }u feincn @jr# 
cerpten aué ber dtijit: baec partim mea, partim alinea, 
alinea vero corrigentur, baé, bijarr genug^ ^err ©• )u 
®un|tcn ©pinoja'é mmmt? Siarum^ tt>eil er iid) auf 
ben ®egen(lanb ber Unterfucf)ung fcfbfl, gar nid)t tm 
Ìà9t , ia ita (Singange bretfl bet)auptet^ eé n>&re em 
3trt^um im SCUel: ,/^att erwarte feine Quaestiones.« ©cf 
fvaqt roixb Ifiet nid)t Animadversiones, l)àtren ber ?lrt 
Sèmerfiingen minbeflené (fottte ffid^fteni lautenT) 
l)èigeii mùffén: ftc fìnb fo (ìreng, bafi fogar etn ISrucffc^Ier 
mit éinfm cttoai ioéì^aftm sic angefùljrt wirb'^*)» „®cs» 
fragt tbtrb bw itid>t!'' lltitcrfurf)t l)at ^r. ©• «er^ 
nttttblid) fagert wotten, bicé bebeutct l)ier Quaestio, quaerere, 
nicftt frogert, waé eiit blogcé interrogare wàrc; alfo uti* 
f èrf ud> t »trb fyicr nid)t? ♦ ♦ ♦ 3* fd^welgc. 

S^e^t no(^ etn SBort ilber bie grage Don hcm ieibnii^ 
amaub'fdjen pl)i'«>fopt)ifrfKn, nod) immer «ermigten Srief^ 
Wfrfifel : benn auf bie@inn)àrfc beé ^tn. e. gegen biegweite 
Quaestio eirtjuge^en, merbe id) ùber^oben fein, ba er obne 
©rónbe blog leugnet, toaé id) mit ©riinben bargelegt 2)ie 
britte Quaestio giebt §r* §♦ unbebingt ju* Sen ber un# 
gfemlicften gorm wiH id) gern abfe^en, ba (Te felber nur 
etn Slu^rucf ber bnrd) ba^ (Satire ge^enben ®eretst()ett unb 
Sitterfeit i(ì. 

3d) banfe m(()té beffo toentger ^rm @./ bag er ein 
Serfé^en beric^tiget, toonad) id) in ber Praefatio feiner 3lu«# 



*> eSBie raf4 ift i)t, (S, mit tm fur tinta ^am loort dtitt f(^nd« 
benOflm 3itfinuatronen? ic^ tjMt mit Q3en>u$tfem etnen ^rucffe^ter 
(obvenituram) tntt sic ott^tf'ùtjvt, ali màvt té etti ©routmaticale, 
ein lapsus calami ! 9Lhtt menti ed mivtii^ etn lapsus calami 
mare, ten idi i» oerbeffern ntd)t not^tg f^aitt, ttm ntc^t bod^aft )» 
erft^einen? (?è mare m(|^t ber einaige; fo iktfjt Praef. p. XXX. 
imitasse; fc im Index s. v« Atomes: Tauteiir s'avait dooné 
dans les atomes; s. v. Leibniz: a decouvri la.loi de (la) 
coDtiuiui^.,.(&tnt bied ou(^ ^ntiffe^ter? 

2 



18 ?ci6ni$ené ungebrucfte 3(itmerfungen 

QaU p. XVII. óber ben ?ei6«i$^2lrnaub'f(()cn ®neft»fct)fel^ 
autographa gelefen, wo apographa (le^t, mi fo eine (ècf)tt)ie^ 
rigfeit, einen SQBibcrfprud) fanb, tt)o feiner toav* 3Jur l)àUe 
ipr» S., flatt ben ganjcn ^trom feineé ©rotteè iber mcine 
^jil)ni)cit, fine foiose SKenge feiner ftitifcften ©d>n)àd)en (mie* 
tt>ot)( not^gebrungen) aufgebecfr ju t)aben^^ bei einem an |id^ 
fo nnerl)cblid)ett 5Berfet)ett gegen mid) auéjwfc^iitten — anf 
bie ©acbe felbft nàl)er eingef)en folfen. Denn im SBBefepr*» 
fic()en bleibt, and) nad) ber a5eri(i)rigun^ bef *)erlef9ien SÈok* 
M, bie icf) banfbar an«» iinb ^inneljme, ber SBiberfjarnc^^ 
ober, ifÒTt ex baè SDBort fieber, bie @d)tt)ierigfeit :ia»:feineti 
SItófagen hnmer be(let)en, unb té iil ju tt)id)ri3, bieé ju at 
ler ^iatì)eit fùr jeben unpartt)eiifc^en Sefer ìm^ erbefcfm 
v^r* @. alfe beritftfet bort, ein ton itim 8efel)e«f* Srieff 
gaécifcl wnter ^eibnigen^ ^apicren, in ber ^ónigL SBibL 
toon ipannoDer mit ber Sluffdjrift: ?Irnaub, mttjalt^jtoav 
„mtiixexe SSriefe Slrnaub'é an idbni^, »on SSriefeti 8fib^ 
Iticene an Slrliaub bagegen feinen. geber aber t)4tte 
2u biefem gaócifel bie Semertung gefegt (id). gibf bie SBcrte 
tm Originai)* „extitisse olim in Bibliotheca JRegia bincu^ 
Leibnita ad Arnoldum litcras, ynas lalinas, alteras galli- 
eas, easque nil nisi nerba officiosa continentes : utrasqtie 
vero eo.ipso tempore, quo Arnoldì epislolae Mortieri Ma- 
reschalli transscriberentur, una cum apographis iliis Maro- 
schalii traditas esse, Atqui (f&^rt (S. forO, cubi Bibiio- 
tbeca regìa exemplum transscripUim eius epfstolae (? fo 
eben war t)on binae lillerae, ulraeque litlerae bie 9tebe — ) 
non retinuerit, neque ego conìicere possim quo abierit^ 
amplìus investigare non potui. Miea quidem opinione epi- 
stolae illae, ubi anno 1776 erant, ibi etiam nunc reperian- 
tur necesse est. Parisiis etc.*' SDBenn nun biefe S?riefe in 
^axii nidtjt gefunben worben jTnb, unb S(i)on iu S^itm 
Smer^'é, auf ben id) balb nàt)cr ju fprcd)en fpmme, in ^a^ 
vii nidjt mel)r »orl)attbeu w>aren — fo fragt eé f\d), ob «ir 
une bei ben Sluéfagen beé ^xn. S. bcrwbigen foHen, ob er bie 
rid)tigen unb t^oUfidnbigen Unterfud)ungeu m ^annot)er 



ju fece Sarteè. 19 

mifleftefft, wnb ob nirf)t ùiefme^r jenc tt)id)t(grn p^ifofoj)^{* 
f(t)fn S9risftt)e(I)fcI in ber ^6nigl. Stbliotf}. Don ^annetter 
aufgttftnben gcgriinbete jpojfnung Dorljanben 6Ici6t? 3m 
Sntereffe ber 'iDifiVnfd)aft alfe, feineémcgé an^ elenben, <)er* 
f6nlid)en SKotben gegen ben ^erauégeber ber Opera phì- 
losophica Leibnilii, bem id^ ùbrigené gerabc bei biefem ^unfte 
nteinc Dienjlfertigfeit friy)er entgegen getragen*), gefc^ie^t 
eé, wenn idj tfiet biefe ttnterfucf>ung in m6glid)(ler ^firjc 
t)on neuem burd)nel)me. 

?eibni^ fci)rieb an Signon (Feder Specimina p. 277): 
J'ai eu autrefois un commerce de iettres avec l'illustre 
M, Arnemd sur certsfins points de philosophie et de théo- 
logie naturelle, que je suis prét à revoir et à mettre en 
ordre eie. jpierbei tnerfte geber, ber iperauégeber, an: Les 
iettres non imprimées d'Arnaud et de Leibnitz, que la Bi-- 



*) jyv. e. mirt <lc^ erinnem, feofi er im 3at)re 1839, furj «at^ mcis 
«er IWiicffe^r aud *pari§, bwrc^ aSerinittelung tee aSericgcrè ter 
Opera phil. Leibiiitii in Berlin, oon ^em tc^ namd't^ um 9^0^ 
tt5ett tiOer neue aSerofentd'diungen oott Inedìiìs Don Setbm^ gebe^ 
ten wor^en mar, etne Bufammenfleaun^ ber Shic^nc^ten unD 3nbt< 
cattonen nber ben £eibnit^::$(rnaub'f(^en fdvi^t^i^U mit fyinwti* 
fung auf uteine oorber innari è, bO(^ oergebU'c^ angelleaten 
Uoterfucffun^en, mooon tc^ in ,4^urinaina k. atec^enfc^aft gegeben, 
er(}a(ten^t. 3(f)fe(bflMegefe^en, mie^r. @id}(er, ber O^edeger, bte 
widjtigèn ©tettcn ouè b«n Oeuvres complètcs con 5(nton 5(rnoub, 
(n)ei( tité !Serf in ^aHe nidjt oor^anben) and bem ^remplar 'ber 
iriinigl. «ibliot^ef einige 3eit boranf ercerpirt fiat ^è bleibt mtr 
ba^ef \)ié ouf biefen SiugenWicf rcit^fei^aft, mie ^r. (5. in ber 
Praefalio I. 1, me tv biefe ^Jttéfii^rnngcn giebt, o^ne ber (ilterti 
in ^avii, fei ed t)on tnir ober oon Knbern bereité, aOer oèrgeblic^ 
angefleUten 9^ad}fu(^ungen 3U gebenfen, oerfic^ert, nac^ feiner SRei^ 
nnng mìtf f e n {necesse est reperiantur) bie ^riefe in 9iebe in 
«Uoriè fid> ftnben, unb fagt, wenn nur (Joufin fic^ barnm bemu^ 
^en mcUte (er ober iunge ^tutti junlores), bann : ^rem paene 
actam putamus." !!Bie gefagt bied bleibt wir rat()fe(^aft ; itirb 
wenn ^r. (?. bicfeé SRcit^fel geniigenb Vòi% wtxtc idi bar crfle 
biefe Sofung mit «eeifcning entgegen ne^men. 



20 ieibni^tné ungebrucfte SInmerfungcn 

bliothèque garde, ont été demandées en copies par Mgr. 
le Maréchai Morlier pour un savant de Paris etc. 3d) fagtc 
in ber SiograpM^ ^on Seibnig (I. SInmert ®. 35), ienex 
franjó(Tfd)e ®efel)rte, tt)eld)cr bie 2l6fd)riften jTct) fommen 
fieg, mar ber bamaligc gclet)rte ©uperior t)on ©t. ©ufpice> 
(&mev^ (^erauégcber beé Esprit de Leibnitz 1783 unb bcé 
Systema theologicum, moDon fogleicf)): ic^ fel)c aué ber 
auf Smerij'é 9?amen in ^arié 1819 ^erauègefommenen 
editio princeps beé Systema theologicum t)on ?ei6ni$ (Exr 
pbsition de la doctrine de Leibnitz sur la religion etc. par 
M. Emery, ein Erucffe^fer im 9iamen — (5mer9 inatte nàmf 
liei) baé aSuc^) blog brucffertig ^interfaffen, rt>av a6er 1819 
f(()on einige dative tobt), n)eld)c mir bamafó nic^t jur Jpanb 
wav, ba@ biefe Singabe nic()t genau ifl. IDa biefe S(u^^^be 
in 2)eutfd)Ianb fel)r feftcn ifi, fo tt)itt id) bic; betreffenbc 
©tette auè (Smer^'è SS orrebc mit beffen eigenen SBorten l)er^ 
fe^en ; er fc^reibt : „11 nous est aussi tombe entre les mains 
plmieurs lettres de M. Leibnitz à M. Arnaud qui n'ont ja- 
mais été imprimées, et qui fournissent aussi beaucoup de 
traits sur la religion^ encore plus intéressants que les pre- 
miers. L'éditeur des oeuvres de M. Arnaud avoit entre 
les mains les originaux de ces lettres y mais il crus ne de- 
voir point les insérer dans la collection sur ce fondement, 
qu'il auroit convenu de leur joindre les réponses que 
M. Arnaud y avait faites, réponses qui u'éloient point en 
sa possession. Cotte raison n'étoit point satisfaisante ; 
aussi M. Anquetil du Perron a-t-il hautemcnt blàiné l'édi- 
teur et Ta traité d'homme bien peu philosophe, Ces let- ^ 
tres cependant sont venues à notre connaissance ; les co- 
pies en avoient été faites par les ordres de M. le Maréchai 
Morlier à la prière d'un sénateur qui a bien voulu nous 
les communiqucr. Il etc.'' Diefe ©tette fe^rt beutlic^, ta^ 
bie biè 1803 in Jpannot)er beftiiblidien Driginalbriefe (bie 
gonceptc) Seibttièené an ^vnaut, cenigliene nad) ^mer^'é 
Sluèfage, ibentifcf) waren mit benjenigen, tt)eld)e ber ^er* 
auègeber ber UBerfe 2lrnaub'é auè S5efd)rànft^eit unterbriicft; 



eé ttxtren in jcbem gaff ntcljt ale jwei asticfe, eé wareti 
eul)Iid),tt)ai^ ba^ 9BBid)tig|ìc, feinc SSriefe »nihil nisi verba offi- 
ciosa €ontinentes«, fonbern gel)altretcf> an ^^iIofopl)ie unto 
5£l)eologie. Unb bat)on fann jeber jTct) felb|ì dberjeugett, 
ivefdjcr bie in bemfelberi Sudje tm Slnbang (p. 412—426) 
nué jenen Sriefen mitQctijeiUen, aué bem ?ateim'fd)ett m'é 
granj6fTfd)e iJberfegten @rccr^)tc (Extrails des lettres inédi- 
les de Leibnitz à Mr. Arnaud, betrcjfenb btc Slranéfub(lam 
tiation, ben ^ird)cnfrieben, fogor bie ^rincipien beé SRatur^ 
red)té) lefen wirb ; gum Xì)nl ftnb jTe fùr unfere grage^ 
uber ben p^ifofop^ifc^en @ntn>icfelungégang ?cibni$ené fo 
widjtig» 

@é fragt fTcf) nun bfog, 06 bicfc SSriefe, t)on benen 
gfber in ber ìflote, Specìmina p. 277 erflàrt, bag bie fdi^ 
bliotì)tt jTe auf6en)at)re [(que la bibliolhèque garde), geber 
fd)rieb ticé 1805, gwei 3al)re nad) ber Sefe^ung ^anno^ 
ì>eYé burct) bie granjofen], bie Originale marcn, ober and) 
nur ^opien? JDieè gcl)t aué feinen SGBorten nirf)t coibent 
l>er»or. 9lué ber ©tette me^ Sriefeé geber'é an @mcr9 
»om 19» 2(pril 1809, wefd^er in einer SRote jn ben gebad)* 
ten @rcerpten bei ©mer? p. 415 gebnicft ju lefen i(l, weU 
cfjen SBrief ié) jebod) in ber ipanbfrf)rift (in emeru'é SJad)*» 
lag) ganj gelefen I)a6e, à^^t l^eroor, bag c^ in ber Xì)at 
nur Slbfc^riften, jeboc^ fe^r afte, nid)t bie Originale felbflt 
tt)arem @è betrifft . bort eine corrumpirte ©tette in ei* 
nem ber Sriefc t)on fieibnig , baju nun fcbreibt geber 
(I. 1.): Les passages dans la lettre de Leibnitz à Mr. 
Arnaud qui nous paroissenl incorrecls, le soni vraisem- 
blablement. Nous n'avons plus de ces letlres que des co-- 
pies ancienneSy qui, quoique revues et corrigées (mais non 
par la main de Leibnitz) semblent n'èlre pas d'un homme 
inlelligent, Les originaux ... « ^icr fe^te (Smert) dn etc. 
9Ban |Tel)t, geber Ijatte nn 2Bort ùber bie Driginafe l)inju^ 
gefiigt, t)ietteid)t, wo (Te ^ingefommen ? Diefe Hde fann 
td) inm ®lud an^ nieinen ^apieren ergànjem 3« bem 
Originalbrief geber'é an dmttp »om 19* «fpril 1809 (biefe 



22 Seibrttgetié ungcbtucfte Slnmerhtitgen 

^apiere ftnb aufbewa^rt irt ber SiWiot^ef be* @emmaré 

t)oit ®t ©urpice in ^ari6) beigt e« bort welter: „Les ori- 

ginanx ont été délivrés avec la copie faite à la demando 

de Mr. le Maréchal Morlier, puisque son secretaire intime 

déclara, qu'il le souhaitoit." ffio «un andi biefe ©riginalc 

nod> ^eute t)erborgen liegen mègen t^teKeicbt jTnb jTc fogut, 

toie, ber ©age nad), baé Driginal beé Systema theologi- 

cum, in bic SStbliot^cf beé Dor einigen 3<il)ren tjerflorbenen 

^arbinal gefcf) gefommen) — fo mi fteì^t fd)on nac^ bem 

gebrucften S^^SnifT^ W/ b^fi «od) tm 3at)rc 1809 eine alte 

^opie beè p^ifofo}3^ifct)^t^eologif(l)en SSrtefwecftfelè Seibniftené 

«nb 2(rnaub'é in ber SónigL a5i6Iiott)ef ju ipannoDer be^* 

ftnblidi mar; affo feine bfogen jwei ^6flict)feité6riefe^ Xie^e 

©tette, tt>efcf)e bie unjwcibeutiglle Snbifotion fiir bie 38ie^ 

berauffinbung beé t)ermigten unb fo tt>ìc^tigen aSriefwedjfeW 

in ber ^énigL S3ibfiotl)ef t)on Jpannot)er entljàlt, t)at j^r. S* 

tticf)t gefannt: er l)àtte jTe gewig nid)t unerwàijnt ge{affem 

"2)ag aber geber jTrf) felb(l unb ber (Bad)e fo entgegen gè* 

treten fei, me er une t)eutc in ber 2lnfiiÉ)rung an^ ber §e^ 

ber beè ^errn @. erfdieint, fénrien tt)ir untnógUc^ an^ 

ne^men. ©ntweber l)at jTc^ jperr (£♦ in bem aSerfaffer 

ber Slmnerfung, ober in bem ©inne berfelbcri, obcr mUeid^t 

in Seibem gefrrt» SSBenn er ^ier baó geringfd^àgige 5Bort 

l)intt)irft: „2)ag mir ipnDr. ®. biefeé gaftum nic^t giau* 

ben ipiff, fann mir natiirfict) fe^r gleidigiUtig fein" — unb 

latnit bie (Bad)e iijv Sewenben baben làgt/ baé i(l me ju 

leidjte unb bequcme 2(rt, fld) ané einer wiflfenfef)aftfid)ett 

®iécuf(Ton ^erauéjujieben, fiir welcfje i^m jebod) fein ern* 

fler SWann banfen wirb. 3d) meineét^eilé «erbe micf) 

fletè buteu; in einen Zon ju Derfatten, tùie iifn S^t. (g* 

gegen midj angenommen: aber au6 jpòflic^feit glaubett^ 

tt)o eé ffd^ um ®riinbe banbelt, noerbe id) noc^ weniger* 

?affen tt>ir je$t jprn» (Srbmann, unb l^alten wir fefì, bag 

tt)ir ben pbiIofopbifcf)en a5riefwed)fel in SRebe, wenn and) 

nid)t im Originale, fo bod) wenigfleué in ten alten 2lb^ 

fc^riften, welc^e cenigliene bié in bie SKitte be* 18. Sa^r^ 



ju t)e« Sattcd. 23 

buitberté (afó ®niber ben gaitjen 93ricfn)ed)fel ?ei6m'$ené 
t)erau^iugebeit fìd) vorgeitommeit) t)inauffletg(^ n)ert«ti, in 
ber SénigL ^ibUotì)et ju Jpannot)er eineé SCageé wieber 
aufgefnnben jn feljen, gegìfinbct^ ^ojfnung ifaben. Die 
jpanbfdyriften Seibni^eu^ an bfcfent Orte |Tnb, unfereé SOBif* 
fen^, im 93egriff nen georbnet jn werben, jnm Xl)eil |TnD (Te 
c^ fcf)om ?eiber ili ber el)emalige treflicfte S5ibIiotl)e^©e^ 
fretair ©ejrtro, tt)elct)em biefe Slrbeit aufgetragen war, unb 
beffen Oef&ttigfeit anf Siften nnb 2(nfragen unermublid) 
tcax, @nbe t)origen 3al)re6 in ber SSIiitbe feirièt S^^J^e bo^ 
t}in gefct)ieben. gsietteict)t njirb ber erwartete neue SBorfie^ 
ber biefer Sibliotb^f/ Seibnigenè jùngfier 3ìad)fo.Iger in bie^ 
fer (Stette, un^ balb mit tev 3lad)tid)t t)on bem SSorbanben^ 
fein biefer fofìbaren ©cbrìften angenebm libevrafcfterti 

3ct) bemerfe fct)fief lid), bag bie ijm ttiitgetbeilte ®d)rift 
?eibm$en^ nidb^ i« beé ^b^fofop^en £)riginaI«9Kanufcripte, 
fonbern nnr in einer 2lbfd)rift (in' golio) in ber ^5niglid)en 
Sibliot^ef Don Jpannot)er t)ort)anbeii i(l. SEBenigfienè fai) 
id) nur biefe im ^aijvc 1836, unb Don i^r er^ielt ic^ im 
Satire 1838 md^ ^arid bnrcfj bie ®uU bed bamaligen 
aSordeberé ber genannten SSibliotbef, je^igen £)ber*©iblio»» 
tbefaré in SSerlin, ^xn. @eb. 5Katf) ^erg, bie 3lbfcl)rift, 
nad), tt)elcf)er ber nad)foIgenbe Zext abgebrudt i(l. 35iefcr 
Xext i|ì nicftt o^ne (an it)rem Drte ni^er angegebene) cor^ 
rumpirte ©tetten, welcbe t)ieffeid)t er(t bann i!)ottfiànbig wie:? 
berbergeflettt werben fónnen, wenn baé 3lutograp^on aufge^ 
funbim n)irb« 

£)a Seibni^ené Slnmerfungen ffd) uberatt genau an bie 
einjelnen ^aragrap^en ber erflen beiben fQùdjex ber Princi- 
pia philosophiae beé eartejìuè anfdjliegen, fo laffe id), beé 
Ieid)teren SSerfiànbniffeé wegen, baè Argumcnlum ber fdù^ 
d)er ber Principia, toie eè t)on Sarteftuè felbfl Derfagt unb 
feiner ©dirift t)orange(iettt ift, ben Animadversiones ieib* 
ni^« «orangebem 



24 Setbntgené ungebrucfte 3(nmerfungen 

Renati Des-Cartes Princìpiorum philosophiae 

Pars prima. 

De princìpiis cognitìonis humanae. 

Index artìculorum. 

1. Veritatem ìnquireDti, semel in vita de omnibus, quantum 
fieri potest, esse dubitandum. 

2. Dubia etiam prò falsis habenda. 

3. Hanc interim dubitationem ad luum vitae non esse refe- 
rendam. 

4> Cur possimus dubitare de rebus sensilibus? 

5* Cur etiam de Mathematicis demonstrationibus? 

6* Nos habere lìberum arbitrium, ad cohibeodum assensum. 
in dubiis sicque ad errorem vitandum. 

7. Non posse a nobis dubitar!, quin existamus, dum dubita- 
mus ; atque hoc esse primum ordine, quod phiiosophando co- 
gnoscimus. 

8* Distinctionem inter animam et corpus, sive inter. rem co- 
gitantem et corpoream bine agnosci. 

9. Quid 8it cogitatio. 

10. Quae simpiicissima sunt et per se nota, definitionibus 
logicis obscuriora reddi; et talia inter cognitiones studio acquisi- 
ias non esse numeraoda; 

11. Quomodo mens nostra notior sit quam corpus. 

12. Cur non omnibus aeque innotescat. 

13. Quo sensu rellquarum rerum cognitio a Dei cognitione 
dependeat. . 

14. Ex eo, quod existentia necessaria in nostro de Deo con- 
ceptu contineatur, recte concludi, Deum existere. 

15. Non eodem modo in aliarum rerum conceptibus existen- 
.tiam necessariam^ sed contigentem dumtaxat contineri. 

16. Praeiudicia impedire , quominus ista necessitas existen- 
tiae Dei ab omnibus dare cognoscatur. 

17. Quo cuiusque ex nostris ideis obiectiva perfectio maior 
est, eo eius canssam esse debere raaiorem. 

18. Hinc rursns concludi, Deum existere. 



jtt t)e« Sorteé. 25 

19. Eui Dei naturam non coroprebendamus, eius lamen per- 
fectiones omni alia re clarius a nobls cognosci. . 

20* No9 non a nobis ipsU, sed a Deo factos^ eomque pro- 
inde exister<». 

21. Existentiae nostrae durationem sufficere ad existentiani 
Dei demonstrandam. 

.22. Ex nostro modo existentiara Dei cognoscendi, omnia 
eius attrìbuta naturali iugenii vi oo^notcibilìa- simul -cognosci. 

23. Deum non esse corporeum, nec sentire ut nos, nec velie 
malitiam peccati. 

24* A Dei cognitione ad creaturarum cognitionem pervenir!, 
recordando eum esse iufinitum, et nos finìtos* 

25. Credenda esse omnia, quae a Deo revelata [saiAt, quam- 
vis captum nostrum excedant. 

26. Nunquam disputandum esse de infinito-; sed tantum ea, 
in quibus nullos ifines advertimus, qualia sunt extensio mundi, 
divisibilitas partium materiae, numerus stellarum etc. prò inde- 
finitis habenda. > 

27. Quae differe&tia sit inter indefinitum et infinitum. 

28.: Non causas finales rerum creatai;nm, ; sed^ efficientes' esse 
examinandas. ! 

29. Deum non esse errorum caussam. 

30. Hinc sequi^ omnia -quae dare percipimus, vera esse^ ac 
toili dubitationes ante recensitas. 

31. Errores nostros, si ad Deum referantur esse tantum ne* 
gationes; si ad nos, privationes. ' 

32. Duos tantum in nobis esse modos cogitandi, perceptio* 
nem scilicet inteliectus, et operationem voluntatis. 

33. Nos non errare, nisi cum de re non satis percepta in- 
dicamus. 

34. Noni solum intellectum, sed etiam voluntatem requiri 
ad iudicandum. 

35. Hanc ilio latius patere^ errorumque caussam inde esse. 

36. Errores nostros Deo impntari non posse. 

37. Summam e^se horoinis perfectionem, quod agat libere» 
sive per voluntatem, et per hoc laude vel vituperio dignum reddi. 

38. Esse defectum in nostra actione, non in nostra natura, 
quod erremus ; et saepe subditorum culpas aiiia. dominÌ8> nun« 
quam autem Deo tribui posse. 

39. Lìbertatem arbitrii esse per se notare. . 

40. Certum etiam, omnia esse a Deo praeordjnata. 



26 ieibni^eni mtj^bruette Slnmerrungen 

'. 4|» Qiiofnodo ai4»ìtrri nostri libert^s et I^ei praéorcIÌQatlo 
simili concilientur. 

43* Quomodo, quaniVis oolimus falli, fallamiir tamén per no- 
strani voluntatem. 

43. Nos nunquaiti- falli, cum solis dare et distincte percep- 
tis assentimur. 

44* . Nos semper male indicare, cam assentimur non- dare 
perceptis, etoi easn inddamus in veritatem; >idque ex eo'còntin- 
gere, qtiod supponamus, ea ^uiase antea sati^ a nobis perspécta. 

45. Quid sit perceptio darà, quid dìstincta. - 

46.-> Eiemplo doloris ostenditur^ daram esse posse pereèptio- 
uem, etsi non sit distincla ; non autem distinctam, Aisi sit elarà. 

47* Ad'prinfae aetatis praeiudida emendanda 8implice« no- 
tiones esse considerandas^ et quid iu ^uaque sit davum. 

48* Om^a quae sub perceptionem nostrani caddnt, sputar! 
ni r«a< rerunwie afFectiones, vel ut aeternas veritates; et reruiti 
ennmeratio. . 

49* Aeternas veritates non posse ita numerari • sed nec esse 
opus, ; , 

50* £as dare perdpì, sed non omnes ab omnibus, propter 
praeiudicia. 

51* Quid sit substantia: et quod istud nomen Deo et crea- 
biris non .conyeniat univoce. 

52. Quod menti et corpori uuivoce conveniat, et qiiomodo 
ipsa cognoscatur. 

53. Cuinsque substantiae unum esse praecipuum attributum: 
ut mentis, cogitatio : corporls, extensio. 

54. Quomodo daxas et distinctas notiones habere possimus, 
substantiae cogitantis, et corporeae, item Dei. 

55. Quomodo duratio , ordo , numerus , etiain distincte in- 
ielligantur. 

56- Quid sint modi, qualitates, attributa. 

57. Quaedem attributa esse in rebus ; alia in cogitatione. Et 
quid duratio et terapus. 

58* Numerum et universalia omnia, esse tantum modos co- 
. gitandi. 

50* Quomodo universalia fiant; et- quae sint qutnque vuU 
gala: genùs) spèdes, differentia, proprium, acddens. 

60. De distinctionibus^ ac primo de reati. 

61' De distinctione modali« 

62. De- distinctione rationis. 



ju trrt Qavtt^. 27 

63^ Quomodo cogitatio et extensio distincte cognosd fiofl« 
sit, ut coustituentes naturam mentis et corporis. 

64* QuoDìodo eiiam ut modi substantiae. 

65 Quomodo ipsaruin modi siut etiam cognoscpodi. 

66* Quomodo seosns, affectus et appetitus^ dare cogooscan- 
tur, quamvis saepe de iis male iudicemus. 

67. In ipso de dolore iudicio saepe nos falli 

68. Quomodo ìa istisid, quod dare cognoscimns^ ab eo, in 
quo falli possumus, sit di^tiognendum. . 

69* LoDge aliter cognosci magoitudinem, Gguram eie. quam 
colores, dolores etc 

70* Nos posse duobus.modis de sensibìlibus iudicium ferro; 
quorum uno errorem praecavemus, alio in errorem incidimus. 

71* Praecipaam errorum causam a praeiudidis infantiae pro- 
cedere. 

72. Alteram errorum causam esse, quod praeiudidorura obli- 
vlsd nequeamus. 

73. Tertiam causam esse, quod defatigemur ad ea, quae sensibni 
praesentia non sunt, attendendo: et ideo assueti sumus, de iliis, 
non ex praesenti perceptione, «ed ex praeconcepta opinione indicare. 

74* Quartam causam esse, quod conceptus nostros verbis 
quàe rebus accurate non respondent, alligemus. 

75' Summa eornm, quae observanda sunt, ad recte pbiloso- 
phandum* 

76* Auctoritatem diyinam perceptioni nostrae es^e praefe- 
rendam: sed ea seclusa non decere pbìlosopbum aliìs qiiam per« 
ceptis assentiri. 



Leibnitii Animadversìones ad Cartesii Principia. 

In partem primain. 

Ad artio, i. Quod de omnibus qualicet dubitandum 
dicitur, praestabat hoc meliore atque expressiore prae- 
cepto complecti : cogitandum esse, quem quodque assen- 
sus aut dissensus gradum mereatur, vel simplicius, inquireti- 
dum esse in cùiqsque dogmatis rationes. Ita cessMr- 



28 ieibni^eni imgebrucfte 2(timerfungen 

seni tot de dubifatione Cartesiana vitilìgatìones: Scd for- 
tasse autor maluit na^jaóol^oXoystv , ut torpentem leicto- 
rem novitate excitaret. Vellem autem praecepti ipsé sui 
meminisset, vel potius, ut veram eius vira concepisset animo 
lune, cum ìpse dogmata sua produxìt. Nos rem reique 
usum optime explanabimus exemplo Geometra rum. Con- 
stai esse apud eos axiomata et postulata^ quorum verìtati 
reliqua innituntur. Haec admìttimus, tum quod statim sà- 
tisfaciunt drtlmo, tum quod inGnitìs experìmentis compro- 
bantur; attamen interesset ad perfeclionem scieritìae, ut 
demonstrarehtur. Hoc aggressi sunt olim ÀpoUonius. et 
Proclus nuper Robervallus^ Proclusque ipsius in eam rem 
Thaletis Mìlesii tentamina affert. Et sane quemadmodum 
demonstrare Eucjides voluit, trianguli duo latera simul 
sumta esse tertio maiora (quod, ut quidam Veterum ioca- 
batur^ etiam iasini norunt, recta, non per ambages adprae- 
sepe tendentes), quia scilicet volebat, ventate^ geomelricas 
non imagìnibus sensuum^ sed rationibus niti;Jta poterat 
quoque demonstrare, duas rectas (quae productae non 
coincidunt) unicum tantum punctum commune habere posse, 
si bonam rectae definitionem habuisset. Et magnum ego 
xigaiù demonstraèionìs axiomatum esse scio ad veram ana- 
lyticen seu artem inveniendi. Itaque si vòluisset Cartesìus 
id exsequì, quod in praecepto eius optimum est, debuisset 
elaborare in demonstrandis principiis scientiarum: et agere 
in phìlosophia, quod Proclus volebat in geometria, ubi mi- 
nus necesse est. Sed illi potius visum est, plausibiliora 
scribere, etsi minus certa; quod nec adeo reprehenderem, 
nisi ipso tanta professione severitatis anìmos erexisset. 
EucJidem vero reprehendo multo minus, qui vel id praesti- 
tìt, ut sciamus, paucis illis hypothesibus admissis, caetera 
tuta, atque adeo iam fide illis paria esse; cui simile ali- 
quid si fecisset Cartesius aut alii Philosophi, non laborare- 
mtis. Atque hoc sceptici quoque sibi dictum putare de- 
bent, qui scientias eo praetextu cohtemnunt, quod principiis 
non demonstratis snbinde utuntur. Ego còntra potius 



geometras laudandos censeo, quod bis velut paxillis statim 
iniyerunt scientiam, artemque invenerunt ptogrediendi, at- 
que ex paucis tam multa ducendi; nam si voluissent dif- 
fere theorematum aut problematum inventionés, dum omnia 
axiomata et postulata, demonstrata essent, fortasse nuUam 
hodie geometriam haberemus. 

Ad artic, 2. Non video, quod. prosit dubìa habere 
prò falsis ; boc foret non exuere praeiudicia, sed mutare. 
Et apparebit, bine natum paralogismum infra artic. 8«,. cum 
de distìnctione mentis a corpore agetur. 

Ad 4. Nibil aliud de rebus sensibilibus aut scire 
possumus aut desiderare debemus, quam ut tam inter se, 
quam cum indubitatis rationibus consentiant^ atque adeo ut 
ex praeteritìs pr^eviderì alìquatenus futura possint.^ Alia 
in ìllis veritas aut realitas frustra expetìtur, quam quae hoc 
praestat, nec aliud vel postulare debentsceptici, vèl' dogma- 
tici polliceri. Add. quae ad. artìc. 1. partis 2. 

A^ 5. De mathematicis demokìstrationtbus non aliter 
potest dubitari, quam quomodo metui potest error in cai- 
culo Aritbmeticorum veL Anaiyticorum. Cui rei. mederi 
nop licet nisi examjinan.do. calculum saepiu^i aut (ker .diver-*- 
sos; adhibitis etiam comprobationibus. Haec mentis^huma- 
nae imbeciilitas orta ex defectu atteuiionis et- memoriae 
perfecte tolli non potest, frustraquè huc adducitur a Car- 
tesio tanquam remedium allaturo» Sufficeret, quod in Ma- 
tbematìcis, idem in aliis praestarì; omnis etiam: Cartesiana 
ratiocinatio, utcunque proba aut accurata, liuic taihen dur 
bitationi obnoxia erit^ quicquid demum de. potente aliquo 
genio decepturiente^ aut de somnii et vigiliae discrimine 
statuatur. 

Ad 6. Liberum arbìtrium babemus non in sentiendo, 
sed in agendo. Non est in meo arbitrio indicare, utrum 
mei mihi dulce an amarum appareat; ^ed nec utrum tbeor 
rema proposi tuip.yerum an falsum videatur; solius consci- 
entiae negatium est inspicere, quid videatur. Quisquis. enim 
aliquid secum statuit, ppnscius est aut sensusf ratioiiisve 



30 ieiinii^ené mtgebtu(fte Slnmerfungen 

pmesentis, aut saltem praesentis memorìae pràeterìtam 
sensutti praeterilaeve rationis perceptionis referentis ; quan- 
quam in eo saépe faiiamur inGdelitate memorìae aut de- 
fectu attentionifi. Conscientia autem praesentis aut praete- 
riti utìque in arbitrio nostro non est. Etìam in dubiis con- 
scientiae res est, cpgnoscere quid sentiamus, aut quomodo 
argomenta aiBciamur. Unum hoc penes voluntatem esse 
agnosdmus, ut attentionem et studium ìmperet, atque ita^ 
etsi sententiam in nobis arbitrio suo non facìat, potest ta^ 
men ad eam oblique conferre. Ita fit, ut saepe homines, 
quod verum esse vellent, tandem credant, postquam assue- 
yer& animum, ut ad ea att^idant potissimum, quae favent; 
qùa/raUone postremo obtinent, ut non tantum voluntati, 
Ked et oooscieotiae saepe erroneae quoque satisfiat. Add. 
MTtìc. *ai. 

"■■i-Ad'T. Celebratum illud: Ego cogito, «deoque snm, 
in ter primas veritates esse vel facti vel rationis. Verita- 
Uim rationis. prima est identicismus seu principium contra- 
^ictionis, quemadmodum et Aristoteles recte animadvertit. 
iVeritates facti primae tot sunt, quot perceptiones immediit- 
tae sìve conscientiae, ut sic dicam^ non tantum autem mei 
cogitantìs, sed et meorum cogitatorum conscius sum; nec 
wagis verum certumve est, me cogitare, quam Illa vel illa 
a me cogitari, itaque veritates facti prìmas non incommóde 
referre licebit ad has duas : Ego cogito, et : Vana a me 
cogitantur: unde consequitur non tantum me esse, sed et 
me variis modis affectum esse. 

Ad 8. Non procedit talis argumentatio : possum as- 
sumere vel fingere^ corporea nulla existere, sed non pos- 
sum fingere, me non existere aut non cogitare; ergo ego 
non sum corporeus, Jiec cogitatio est modus corporis. Et 
mìror virum egregium tam levi sophismati tantum tribuere 
potuisse, certe in hoc articulo nihii ultra addit; quae in 
mcditationibus attulit, suo loco examinabuntur. Qui puta- 
bit animam esse corpoream, non admittet posse ponere, 
quotf^itolla corporea existant; sed hoc taniumconcedet, te 



in bed QatM. . 31 

posse dubitare ^ (quamdiu naturam animai ìgnores) utnim 
corporea existant vai non; et cuoi vìdeas tamen dare ani-- 
mam luain existere, hoc unum inde sequi fatebitur, dubi-» 
tare te adhuc pos$e, utrum anima sit corporea;' nec uUis 
Gdiculis quicquam amplius extorquebitur ex hoc argnmento. 
Paralogismo autem ansam praebuit illa supra artio. 2. sumta 
iicentia, dubia reiiciendi tanquam falsa, quasi: ponere liceat 
nulla esse corporea, quia dubitare licet, ut non existant, 
quod ooncedi non tlebet. Secus erit, si ponamus fitturam 
animae non minus quam eius existentiam a nobìs cognosci^ 
et tameu dubitari posse, an corporea sit, aut fingi posse, 
anima existente corpus non existere, ita enim concludi 
poterit animam ooi^ioream non esse. I^d. hàec posiiio 
firmanda ftiisset. . ■. .; 

Ad i3, , lam.fìotaYi ad artic. 5* errores, qtii- ex>. de«* 
Cectu memoriae aut. aitenttonis nasci etarithmelicis qooqaq 
calculis intervenire possunt (etiam post perfectam. metho>r 
dum repertatn, ut in numeris) frustra bic mèmorari^ ' quia 
nulla ars exgogìtari potesl, in qua non metui debeant, prae- 
sertim cum ratlocìnatio longe producenda est^ itaqup ad 
examìfta est recurrendum. Caeterum ad speciem quandam 
sive pompam huc acciri Deus videtur; nam ut taceam^ 
exoticam illam fìctionerri vel dubitatìonent» an non ad er- 
randum etiam in evidentissimis facti simus, neminem mo-» 
vere debere, cum obstet natura evidentiae, et contrariuin 
totius vitae experimenta successusque testentur ; el si se-> 
mei iure moveri posset haec dufoitatio, insuperabilis pror-« 
sus futura sit, etiam ipsi Cartesio et alteri cuivis, cui licet, 
evidentissima afferenti serper obslaret; haec, inquam, ut 
taceam, sciendum est, nec Deo negato hanc dubilatioaem 
poni, nec admisso toUi. Nam etsi Deus nuUus esset, .modo 
tunx; possibile esset nos existere, possìbile etiam esset nos 
existere capaces veri ; et licet concedatur esse Deum, non 
ideo sequitur non existere creaturam in tantum falhbilem 
atque imperfectam, in quantum fallibilitas et imperfectio 4q 
homine locum habet: pracsertim cum fieri possiti ut ritte 



32 itiim^eni itttgeDriKfre Shtmerfungen 

imperfectio non sit nativa^ sed forte peccato magno super- 
inducta, Htf. de^orìginis peccato Theologi Christiani docent, 
ita malum hoc non posset Deo imputari, Etsi autem Deus 
htc non rapte^ introductus videatur, certum tamen, sed alio 
modo, veram Dei cognìtionem altiorìs sapientiae principium 
esse, est enim Deus non minus causa prima quam ultima 
ratio rerum: nec res melius quam ex suis causis cogno- 
SJDuntur. . 

Ad i4. Argiimentum prò existentia Dei ab ipsa eius 
notìone sumtnm, primus quantum constat, invenit propo- 
siiitqae Anselmns Cantuariensis Arcbiepiscopus libro- còn- 
tra insipientem qui extat; Et passim examinatur a Scho- 
Uasticae Theolograe scriptoribus, ipsoque Aquinate, unde 
videtur hausisse Cartesius eius studii non expers, post» 
qùam^apud lesuitas Flexiae literas hausit. Continet aliquid 
pulchri^ éed tamen adhuc imperfejDtum est, indigetque sup-^ 
plemento. Res huc redit. Quicquid ex notione rei demon- 
struri potest id rei attribuì potest. lam ex notione Entis 
perfectissimi seu maximi demonstrari potest existentia. Ergo 
Enti perfectissimo Deo attribui existentia potest, seu Deus 
existit. . Probatur assumtio : Ens perfeotissimum seu ma- 
ximum continet omnes perfectiones , ergo et existentìam, 
quae utique est ex numero perfectìonum, cum plus ma- 
iusv.e sit existere,- quam non existere. Hactenus argu- 
mentum. Sed omissa perfectione aut >magnitudinè' potu- 
isset formari argumentatio adhuc propior.strictiorque hoc 
modo: Ens . necessarium existit ; (seu . Ens de cuius Es- 
sentia est . existentia, sive Ens a se existit) ut ex termi- 
Ais patet. lam Deus est ens tale (ex Dei definitione). Ergo 
Deus, existit. 

Uaec argumenta procedunt, si modo concedatur,' Ens 
perfectissimuQi seu Eps necessarium esse possibile, nec 
implicare contradictionem,r vel quod idem est, possibilem 
esse essentiam, ex qua sequatur existentia* Sed quamdiu 
possibilitas fsta non est demonstrata, utique nec Dei exi- 
stentiani tali: argumento perlecte demonstratam esse pu- 



gu tee darti»: 33 

tandrnn est. Et in genere sdeniduih est, qnemadmodiim 
olim admonuì, ex deOnitione aliqua nfhil posse tato itiferii 
de definito, quamdiu non constat, definitionem expriihere 
alìquicl possibile. Nani si contradictionem occultam forte 
iinplicct, fieri poterit, ut aiiquid absurdum inde dedacatuh 
Exempli causa ^it Definitum A, cuius definitio sit Bestia 
absolute necessaria ; ostendam A existe^, hoc modo : Quic- 
quid est absolute necessarium, id existit (per axioraa indqbita- 
tum). A est ablsolute necessarium iper definitFenem). Ergo A 
existit. Quod tamen est absurdum. Respondendum èst, 
definitionem hanc ve! ideam esse impossibilem^ atque ad- 
eo in assumtione non admittendam. Interim ex hac argti- 
mentatiòne praeclarum hoc discimns divinao naturae privi;! 
legium, ut, si modo sit possibilis, eo ipso texistat, quod fai 
caeteris rebus ad existentiam probandam noti sufficit Tan-^ 
tum ergo prò Geometrica divinae' existentiae demonstra- 
iione secundum hanc quidem yiam superest, ut possibili- 
tas Dei accurata ad GeometricUm rigorem severìtate de* 
monstretur. Interim et magnam lucem accipit existentià 
rei, quae ostenditur tantum indigere possibilitate^ Caete* 
rum aliquam esse rem necessarìàm, aliando et vel ex eò 
constat, quod existunt res contingentes. ' 

Ad i8. Habere nos ideam entis perfectissimi eiusqae 
adeo causam (id est Ens perfectissfmum) existere, quod 
secundum est Gartesii argumentum, magis dobium est quam 
Dei possibilitas, et negatur ab illis quoque multis, qui Deum 
non tantum possibilem, sed et existentem summo studio 
profitentur. Nec valet, quod Gartesium alicubi dicere me-^ 
mini, nos cum de aliqua re loquimur, intelligendo quod 
dicimus, habere rei ideam. Nam saepe fit, ut combinemus 
incompatibilia , velut cum de ibotu celerrimo cogitamus, 
quem impossibiiem esse constat, adeoque idea carerò; et 
tamen concessum nobis est de eo cum intcUectu loqui. Sci- 
licet alibi a me explìcatum est, saepe nos confuse tantum 
intelligere id, do quo loquimur, ncque ideae in mente no- 
stra existentis conscios csse^ nisi rem intelligamus non 

3 



«34 Seibni^end lusgebrmfte Slitmerfungen 

tantam distincte, sed et adaequate. Interim verissimum 
est, ideam Dei in nobis esse, quia verissimum est, Deum 
possibilem, imo existentem esse, et utrumque a nobis co- 
gnosci. Et innatae in nobis quodammodo sunt omnes^ideae, 
neque aliud possunt sensus, quam ad eas advertere men« 
tem, ut alias ostensum est. 

Ad 20. Tertium argumentum, praeter alia eodem vi- 
tio laborat, dum assumit esse in nobis summae Dei per- 
fectionis ideam , atque inde concludit esse Deum, quia nos 
eam ideam habentes existimus. 

Ad 21. Ex eo quod iam sumus, sequitur, nos mox 
adhuc futures esse, nìsi existat ratio mutationis. Itàque 
lììsi aliunde constaret^ nos ne existere quidem posse, nisi 
Dei beneficio, nihil efficeretur prò Dei existentia ex nostra 
duratione; quasi scilicet una pars durationis huius ab alia 
esset p^nitus independens, quod concedendum non est. 

Ad 26. Etiamsi nos finiti i^us, multa tamen de in- 
finito possumus concludere. De lineis Asymptotis, de spa- 
tiis infinitis finito non maioribus, de summis serierum in- 
finitarum. Aiioqui nec de Deo quicquam scire possumu& 
Aliud est autem scire aliquid de re, aliud rem comprehen- 
dere, quae rei insunt. Quod quaestiones attinet, sciendum 
est, lineam infinitam aut numerum infinitum non esse tota, 
adeoque nec lineam eiusmodi partem mediam habere, nee 
talem numerum in partes aequales aut inaequales dividi 
posse, paremve adeo aut imparem esse. 

Ad 28. Piane sentio, et cognoscere nos saepissime 
fines seu scopos Dei et summa utilitate investigare; et 
contemtum huius inquisitionis periculo aut suspicione non 
carerò. Et in universum, quotiescunque rem aliquam 
egregias utìlitates habere videmus, possumus tuto pronun- 
tiare, hunc inter alios finera Deo eam producenti proposi- 
tum fuisse, ut eae obtinerentur, cum usum hunc eius rei 
et sciverit et procurarit. Alibi notavi et exemplis estendi, 
arcanas quasdam magni momenti veritates Physicas cen- 
si deratione causae finalis erui posse, quas non aeque 



S» *^ bariti. 35 

f 
facile licuit cognosccre per causam cflicientém. Videatnr 
schediasnia meum Actis Lipsiensibus insertum de unico 
opticae principio *). 

Ad 30. Etiam admissa substantia perfecta, quae ìm- 
perfectionum causa utìque non est, non ideo illae verae 
vel lictitiae dubitandi rationes toUuntur, quas induxit Càr* 
tesiusy quemadmodum iam animadversum est artic. 13. 

Ad 31. 35. Errores pendere magis a voluntate quam 
ab intellectu, non admitto. Credere vera vel falsa, sea 
nosse vel errare nihii aliud quam conscientia aut memoria 
est quaedam perceptionum aut rationum ; itaque non pen- 
det a voluntate, nisi quatenus obliqua arte tandem effici* 
tur, etiam nobis ignaris, ut, quae volumus, nobis videro 
videamus. Add. Artic. 6. ludicamus igitur, non quia vo- 
lumus, sed quia apparet. Et quod dicitur voluntatem esse 
latiorem inteHectu, argutum est magis quam verum, verbo 
dicam : ad populum phalerae. Nihìl volumus, quin intel- 
lectu obversetur. Errorum omnium erigo eadem est suo 
modo, quae errorum calculi. Ratio apud Arilhmeticos ob- 
servatur. Nam saepe fit defcctu attentionis aut memoriae, 
nt agamus indebitum aut omittamus debitum, aut putemus 
nos egisse quod non egìmus, aut quod egimus non egisse: 
ita fit ut notae debitae in calculo (cui ratiocinatio respon- 
det in animo) non pondntur, indebitae ponantur, transsiliaf- 
tur aliquid inter coliigendum, methodus turbetur. Meni$ 
scilicet nostra lassata aut distracta non satis attendit ad 
praesentes operationes suas, aut errore memoriae assumil 
tanquam olim probatum, quod tantum inculcatum saepius 
^ut consideratum fixe aut optatum studiose altius in nobis 
haesit. Remedium quoque errorum nostrorum idem èst, 
quod errorum calculi, ut materiae formaeqtie attendamus, 
ut repetamus operationem variemusque, ut examina insti-' 
tuamus sive comprobationes, ut longiores ratiocinationes 



*) Unicum Opticae, Catoptricae et Dioptricae principium. 
Ex actis Erud. Lìps. 1682- Opp. Omo. IH. No. IX. p. 145 se^. 



36 icibniiieni mtgebmcfte Slttmerfitttgrn 

in partes secemus, quo respirare mens possit, partemque 
qqamlibet peculiaribus comprobatìonìbns conGrmemus. Et 
quoniam in agendo aliquando festinandum est, magna res 
^st^ praesentiam animi sibi comparasse assuesceudo ; velut 
iUi, qui in tumultu atque etìam sine scriptura aut calculis 
non ideo minus ingentes numeros computare possunt, ut 
scilicet non distr^batur facile mens vel sensibus extemis 
y^.ìmaginibqs aut aJOTeotibus pr.opriis, sed super id quod 
i^it emineat^ retineatqii^ potestatem animadvertendi, seu, 
ut;-,. vulgo dicimus, reflectendi in sese, ut subinde dicere 
sibi ipsl possdt: vide quid agas, die cur hic, ruithora; 
Yke extranai monitoris. Germani egregie vocant sich òe- 
gre^en yGdili non minus pulchre s'aviser, quasi monere 
SQ iipsum, suggerere sibi; ut nomenclatores Rpmanis can- 
didatis mmiina ac merita civium prensari dìgnorum , ut 
insusurrator comoedo initialia verba superstitis pensi, ut 
ephebus quidam FhMippo Regi Macedonum iilud ; mementa 
te mortalem. Ipsum vero animad vertere, s'aviser, non est 
in nostra potestate, nec in arbitrio voluntatìs, imo prius 
intellectu occurrere oportet, pendetque a praesenti per- 
fectìonis nostrae gradu. Voluntatis est, in antecessum omni 
studio niti, ut mens bene praeparetur, quod utiliter fit tura 
iotttitu . alienorum experimentorum damnorumque aut peri- 
culorum, tum et usu propriorum, sed (qua licet) periculo 
l^acantiuip, aut ievis saltem aut ludicri damni, tum vero 
fUisuefaclione animi ad seriem quandam methodumque co- 
gitandi, ut postea velut sponte occurrat quod oportet. . Sunt 
tamen quae sine culpa elabuntur aut non subveniunt, ubi 
non iudicii defectu^ sed memoriae aut ingenii laboramus, 
neq tai;a erramus, quam ìgnoramus, quod non est huius 
loci^ n^que enim efiScere possumus, ut aut nosse liceat 
aut meminisse quae vellemus. SuiBcit ea animadversionis 
species, qua pugnamus in defectum, attentionis, et quoties 
memoria nobis praeteritas probationes refert, quae fortasse 
nullae fuerunt, suspectam habeamus confusam recordatio- 
nem, et v^.repetamus inguisitionem , si licct magnaque 



in be« Sartcé- 37 

rcs cst^. vcl npn nisi tcstatae satis practcritae diligentiae 
confidamus. 

Ad 37. Suinma hominis pcrrectio non magis est, 
quod libere, quam quod cum ratione agit; aut potius idem 
est utrumque, cum tanto quisque sit liberior, quanto minus 
afiectuum impetu rationis usus turbatur. 

Ad 39. Quaerere, utrum in nostra voluntate sit li- 
bertas, idem est ac quaerere, utrum in nostra voluntate 
sit Yoluntas. Liberum et voluntarium idem significat. Est 
enim liberum idem, quod spontaneum cum ratione, et velie 
est ob rationem intellectu perceptam ad agendum ferri: 
quanto aute^ purior ratio est minusque impetus bruti et 
confusae perceptionis admistum habet, eo liberior actio 
est, si liberum servo opponatur. A iudiciis abstinere non 
est voluntatis nostrae^ sed intellectus animadversioiiem 
quandam sibi suggerentis, ut iam dictum ad artic. 35. 

Ad 40. Si quis certus, Deura omnia praeordinare et 
se tamen liberum esse, argumentis pugnam inter hacc 
ostentantìbus boc unum respondeat, quod Cartesius^ iubet, 
nempe suam mentem esse finitam, quae talia non capiat, 
is mihi videtur respondere ad conclusionem, non ad ar- 
gumentum, et scindere, non solvere nodum. Non quaeri- 
tur, an rem ipsam capias, sed potius an non in ea me 
monstrante capias tuam absurdìtatem ; certe etiam in my- 
steriis fìdei oportel contradictionem abesse, nedum in my«* 
steriis naturae : Itaque si philosophum praestare velis, con- 
venit, ut argumentum rcsumas, quod contradictorìum ex 
assertis tuis aliqua veri specie infert, vitiumque in co 
ostendas: quod utique semper fieri posse certtim est., nisi 
errasti. Eodem.vitio laborabat, quod dixerat Cartesius 
artic. 26. quaestiones aut obiectiones circa infinitum for- 
manti respondendum, mentem nostram finitam esse, quasi 
non et de infinito quaedam Qnitus intellectus scire possit, 
a quibus utique saltem contradictionem abesse oportet. 

Ad 43. 45. 46. Alibi a me admonitum est (in 
Tentamine Actis Lipsiensibus inserto de ventate et 



38 teibni^ené intgebrucfte Slttmerfungen 

ideiis *y non magnam esse utilitatem iactatae illitis regfulae : dò 
claris tantum et distinctis approbandis, nisi meliores affé- 
rantur notae clari et distincti, quam quas Cartesins dedit. 
Fraestant regulae Aristotelis et Geometrarom, ut scilicet 
exceptis principiis (id est primis vcritatibus aut hypothesi- 
bus) nihii admittamus, nisi legitimo argumento probatum; 
legitimo inquam, id est nec formae nec materìae vitio la- 
borante. Materìae autem vitium est, si quicquam praeter 
prìncipia aut nirsus ex principiis legitimo argumento pro- 
bata assumatur. Formam autem rectam intelligo, non tan- 
tum vulgarem syllogìsticam , sed et aliam quamcunque 
praedemonstratam , quae vi suae dispositionis concludit, 
quod facìunt etiam formae operationum arithmeticarnm et 
algebraicarum, formae librorum computatoriorum, qiùn et 
aliquo modo formae iudiciarii processus. Nam interdum 
contenti sumus ad agendum certo verisimìlitudinis grado. 
Quanquam supersit adhuc tractanda pars logicae, maxime 
in vita utilis, de gradibus probabilitatum aestimandis, de qua 
non panca a me sunt annotata. De forma adde infra ad 
artic. 75. 

Ad 47. 48. Recto olim animadverlit, nescio quis 
(puto Comenius) Cartesium arlic.47. promittentem summa- 
tim enumerare omnes simplices notiones, mox in sequente 
48. nos deserere, et quibusdam nominatis subiicere: et 
falla; praeterquam quod pleraque, quaé nominat, simplicia 
non sunt. Est ea disquisitio maioris momenti, quam pu- 
tatur. 

Ad 50. Veritates simplices admodum , sed quae ta- 
men non admittuntur ob praeiudicatas hominum opiniones, 
consultissimnm est demonstrari per simpliciores. 

Ad 51. Definitio substantrae, quod solius-' Dei con- 
cursu indìgeat ad existendum, nescio stn ulli substantiae. 



*) Meditationes de cogaitioae^ veritate et ideis. Ex Act. Erud. 
Lips. aani 1684* 



$tt bed datiti. 39 

crcatac nobis cognttae competat Non tantum enim aliis 
substantiis indigemus, sed et multo magis et accidentibus 
nostris. Cum ergo substantia et accidens sese mutuo in- 
dìgeant, alio indicio opus erat ad substantiam ab accidente 
discfiminandam, Inter quae illud esse potest, quod licet 
substantia aliquo accidente indigeat, saepe tamen non opus 
habet uno determinato, sed eo sublato alterius surrogatione 
contenta est, accidens autem non tantum ^Hqua substantia 
indiget generaliter^ sed etiam hac sua, cui semel inest, 
ut eam non mutet Supersunt tamen alia maioris mo- 
menti discussionisque profundioris de natura substantiae, 
alias dicenda. 

Ad 52. Fateor unum esse praecipuum substantiae 
cuiusque attributum, essentiam eius exprimens, sed nescio 
an verbis iisque paucis explicari possit, si intellìgas sub- 
stantiam singularem^ genera substantiarum ut alia definitìo- 
nibus explicantur. 

Quod autem extensio substantiae corporeae naturam 
communem constituat, pronuntiatum video a multis magna 
confidenza , probatum nusquam ; certe nec motus sive 
actio, nec resistentia sive passio inde derivantur, nec le-» 
ges naturae, quae in corporum motu concursuque obser- 
vantur, ex sola notione extensionis nascuntur, quemadmo- 
dum alibi a me ostensum est*}. Et vero extensionis no- 
tio non primitiva est, sed resolubilis, nam in extenso re- 
quiritur, ut sit totum continuum, in quo plura simul exi- 
$tant, et ut ^amplius dicam, ad extensionem quìppe cuius 
relativa est notio, requiritur aliquid, quod extenditur seu 
continuatur, ut in lacte albedo, in, corpore id ipsum quod 
eius essentiam facit, huius (qualecunque sit) repetitio ex- 
tensio est. Et piane assentior Hugenio (cuius in rebus 
naturalibus et mathematicis magna apud me est opinio) 
eundem esse loci vacui et solius extensionis conceptum; 



*) Cf. Lettre sur la question si l'essence du corps consiste dans 
l'étendue. Journal des Savans 1^91. Erdniann p. 112. 



40 Setbm|end tmgebntcFte Sfnmerfungen 

nee meo iudicio ipsa mobilitas aut rei dvrnvnia, ex sola 
extensione intelligi potest, sed ex sùbiecto extensionis, a 
quo non constituatur tantum locus, sed et impleatur. 

Ad 54. Nonduhi perfecte demonstratum memini vel 
jab autore nostro vel ab eius sectatorìbus, substantiam co- 
gitantem extensione, aut extensam cogìtatione carerò, ut 
inde constet alterum attributum ad alterum non requiri in 
eodem sùbiecto,* imo nec cum eà consistere posse. Ncque 
id mirum est, recte enim ànimadvertit autor de inquirenda 
veritate *) (a quo nonnulla egregia monentur) nuUam a 
Gartesianis afferri distinctam cogilationis notionem, itaque 
nihil mirum est, si, quid in ea lateat, ipsis non constat. 
Interim verissimum est, toto genere diversa esse animum 
et materiam, ut ex nostris aliquando melius apparebit. 

Ad 60. 61. Distinctipnem inter modos realem ne- 
gare, non necessaria est usus verborum recepti mntatio. 
Hactenus enim et modi habiti sunt inter res, et realiter 
differre sunt visi, ut figura cerae sphaerica a quadrata; 
certe vera est mutatio ex una figura in aliam, adeoque 
reale fandamentum habet^ 

Ad 63. Cogitationem et extensionem concipere Ut 
ipsam substantiam cogitantem aut extensam, mihi nec re- 
etum videtur, nec possibile. Machinatìo haec suspecta et 
illi similis, qua dubia prò falsis haberi iubebantur. Prae- 
parantur animi bis rerum detorsionibus ad pertinaciam et 
paralogìsmos. 

Ad 65 mque ad 68. Ulilem Cartesius operam nava- 
vit post veteres in eradicando hoc praeiudicio, quo calo- 
res, colores aliaque phaenomena ut res quasdam spoeta- 
inus extra nos, cum constet eadem manu, quod valde ca- 
lidum videbatur, mox tepidum sentiri, et qui viridem colo- 
rem ànimadvertit in mistura pulverea, eum armato mox 
oculo non virorem amplius sed misturam flavi et caenriei 
deprehendere, et meliore armatura vel aliis experimentis 



*) Mallebranche. 



}u beé (Saxteé. \ 41 

aut ratìoiìibus et horum duorum cansas deprehendi posse, 
ex quibus appareat, cuius phantasma imagìnationi' nostrae 
observatur. Similes puerìs vulgo sumus, quibus persnaaim 
est reperiri patellam auream in ipso extremo arcus coe-^ 
lestis, quo scilicet terram attingit; quam frustra currendo 
invenire conantun Interim recto dicimus, colores et cak>- 
res esse in rebus, cum horum phaenomenorum fundamenta 
intelligimus. 

Ad 7i et 74» De causis errorum supra diximus non- 
nihil ad artic. 31. 35. Ex bis etiam praesentium ratio 
reddi potest, nam infanliae quoque praeiudicia pertinent ad 
assumtiones non probatas, defatigatio autem attentionem 
minuit, et verborum ambiguitas pertinet ad abusum nota- 
rum, facitque vitium in forma; et perinde est, ut Germani 
proverbio dicunt, ac si in calculo ponatur X prò V^ aut 
velut si pharmacopola prò sanguine draconis sandaracum 
in praescripta formula legat. 

Ad 75. Aequum mihi videtnr, ut suum quoque tri- 
buamus veteribus, neque maligno silentio, et nobis ipsis 
damnoso, eorum merita obruamus. Quae in logica sua 
praescripsit Aristoteies, etsi non sufficiant ad inveniendum, 
sufQciunt tapfien fere ad iudicandum , ubi de necessariis, 
saltem consequentiis agitur : magnaque res est, con- 
sequentias humanae mentis velut mathematicis quibus- 
dam regulis stabilitas haberì. Et a me notatum est, 
qui paralogismos in rebus seriis admittunt, saepius in for- 
mam lo^cam peccare, quam vulgo creditur. Itaque ad 
vitandos errores omnes, nihil aliud opus est quam magna 
constantia et severità te logicorum vulgatissimis regulis uti. 
Sed quoniam saepe rerum complicatio ususque vitae non 
patitur hanc morositatem, bine speciales quasdam formas 
adhibemuà in scientiis et rebus agendis, quae per regulas 
illas generales, accedente peculiari natura subiecti, de- 
bent esse praedemonstratae ; prorsus quemadmodum Eu- 
clides suam quandam logicam propriam habet circa ra- 
tionum conversiones, compositiones, divisiones, peculiari 

4 



42 Seibnigend ung^brucfre ^(nmerhtngen 

libra eletnentorum comprobatam, et postea in tota Geo- 
metria, regnantem. Ita simul compendio et securitati 
eojBSulitur, et quanto plura etus generis habentur, eo 
magis scientia quaeque èxculta est. Addantur quae no- 
Iftvùnus ad artic. 43 seq. de argumentationibus , quas 
v€>cant informia, latius, quam vulgo creditur, extcndendis. 



Cariésii principiorum philosophiae 

Pars secunda. 

De principiis rerum materialium. 

1. Quibiis rationibus rerum materialium existentia certo co- 
gaoscatur. 

2. Quibus .etiam cognoscatur, corpus humanum menti esse 
arcte coniunctum* 

.3. Sensuum perceptiones, non quid revei'a sit in rebusj sed 
C[uld humano composito prosit vel obsit, docere* 
^''"'4. Natùram corporis non in pondere , duritie, colore aut si- 
ùnìftìus ] sed in sola extensione consistere. 

5. Praeiudicia de rarefactione et de vacuo, banc corporis na- 
toram obscuriorem facere. 
- ;6.,.: Quomodo fìat rarefactio. 

7. Eam non posse ullo alio modo intelligibili explicari. 

8. Quantitatera et numerum differre tantum ratione a re 
-qualità et numerata. 

* " 9. Substantiam corpoream^ cum a quantitate sua distinguitur, 
éònfusó concipi tanquam incorpoream. 

.10. Quid sit.spatium, s'ue locus internus. 

11. Quomodo in te non differat a substantia corporea. 

12. Quomodo ab eadem differat in modo, quo concipitur, 

13. Quid sit logus externus. 

14. In quo differant locus et spatium. 

15. Quomodo locus exteruus prò superficie corporis ambien- 
tis recte sumatur. 



}u bed (SarM. 43 

16. RepQguare ut detur ? aciiain , sìtq in quo Balla piane 
sit res. 

17. Vacuum ex vulgi usu non esclùdere omne corpus. 

18. Quomodo ettendandum sit praelndicium de vacuo àbso- 
lute sumto. 

19. Ex his ea con6niari, quae de rarefactiòne dieta sttnt. 

20. Ex his eWam demonstrari , nullas atomos dari posse. 

21. Item mundum esse indefinite extensum. 

22. Item unam et eandem esse materiam coell et terrae^ ac 
plures mnndos esse non posse* 

23. Omnem materiae variatìonem, sive omnem eins formarum 
diversitatem pendere a motu. 

24. Quid sit motus iuxta vulgarem sensum. 

25. Quid sit motus proprie sumtus. 

26. Mon plus actionis requiri ad motum, quam ad quietem. 

27. Motum et quietem esse tantum di yersos modoscorporis moti. 

28. Motum proprie sumtum non referri, nisi ad corpora con* 
tigua eius quod movetur. 

29. Nec referri , nisi ad ea corpora contigua, quae tanquam 
quiescentia spectantur. 

30. Cur ex duobus corporibus contiguis quae separantur ab 
invicem , unum potius quam aliud moveri dicatur. 

31. Quomodo in eodem corpore innumeri diversi motiis esse 
possint. 

j32. Quomodo etiam motus proprie sumtus, qui in quoque 
cofpore unicus est, prò pluribus sumi possit 

33. Quomodo in omni motu integer circulus corporum simul 
moveatur. 

34. Hinc sequi divisionem materiae in particulas revera inde- 
finitas,. quamvis eae nobis sint incomprehensibiles. 

35* Quomodo fìat ista divisio; et quod non sit dubitandum, 
quia fiat, etsi non comprehendatur. 

36. Deum esse primariam motus causam,' et eandem semper 
motus quantitatem in universo conservare. 

37. Prima lex naturae : quod unaquaeque res quantum in se 
est, semper in eodem statu perseveret: sicque quod semel move- 
tur, semper moveri pergat. 

38. De motu proiectorura. 

39. Altera lex nalurae : quod omnis motus ex se ipso sit re- 
ci US 5 et ideo quae circulariler moventur, tendere semper, ut rece- 
dant a centro circuii quem describunt. 



44 ' ieiMiimi «ngebrurfte ainmertungen 

40. Tertia \ex: qiiod unum corpus, alteri fortiori occurrendo, 
nihil amittat de suo motuj occurrendo vero minus forti , tantum 
amittere^ quantum in iilud transfert. 

41. Probatio prioris parti s. huius r^uiae. 

42. Probatio posterioris partis. 

43. In quo consistat vis /cuiusque corporis Ad agendum vel 
resistendum. 

44. Motum non esse motui contrarium, sed quieti; et deter- 
minationem in unam partem determinationì in partem oppositam. 

45. Quomodo possit determiuari, quantum cuiusque corporis 
motus mutetur propter aliorum corporum occursumj idque per re- 
gulas sequentes. 

46—52. Prima — Septima, 

53. Harum regularum usum esse difHcilem, p.ropterea quod 
unumquodque corpus a multis siniul tangatur. 
54* Qnae sint corpora dura, quae fluida. 

55. Durorum partes nullo alio glutino simul iungi , quam 
earum quiete. 

56. Fluidorum particuias aequaii vi versus omnes partes mo* 
veri: et corpus durum , in fluido ezistens, a minima vi posse de- 
terminar] ad motum. 

57. Eiusdem rei demonstratio. 

58. Si quae fluidi particuiae tardius moveantur^ quam corpus 
durum in eo existens , illud hac in parte fluidi rationem noa 
habere. 

59. Corpus durum, ab alio duro impulsum^ non omnem suum 
motum ab eo mutuar!, sed partem etiam a fluido circumiacente. 

60. Non posse tamen ab isto fluido maiorem celeritatem 
acquirere , quam habeat a duro, a quo impuisum est. 

61* Cum corpus fluidum totum sjmul versus aliquam partem 
fertur , necessario secum deferre corpus durum, quod in se con- 
tinet. 

62. Dum corpus durum a fluido sic defertur, non idcirco 
moveri. 

63. Cur quaedam corpora tàm dura sint, ut quamvis parva, 
BOP facile manibus nostris dividantur. 

64. Non alia principia in Physica, quam in Geometria vel in 
Mathesi abstracta a me admitti, nec optari,- quia sic omnia naturae 
phaenomena explicantur, et certae de iis demonstrationes dari 
possunt. 



ju iti daxtèi. 46 

/ 
Leibnitiì animadversìones 

ad partem secundam. 

Ad arde. i. Infirmum est argumentum, quo Cartesius 
demonstrare conatur, res materiales existere; praestabat 
igitur non tentare. Vis argumenti haec est: ratio, cur ma- 
terialia sentiamus, extra nos est, itaque vel a Deo, vel 
ab alio, vel ab ipsis; non aDeo, si nulla existunt, fo- 
ret enim deceptor; non ab alio, hoc probare oblitus 
est; ergo ab ipsis^ ipsa igiter existunt. Responderi potest, 
posse sensionem ab alio esse^ quam a Deo, qui ut alia 
mala permittit, ab graves quasdam rationes, ita hanc quo- 
que deceptionem nostrani permittere potest sino nota de- 
ceptoris; praesertim quia cum nullo estdamno coniuncta, cum 
potius ingratum nobis iiiturum sit, nunc quidem res aliter 
videro , praeterea captio in eo est , quod dissimulat argu- 
mentatio , fieri posse , ut sensiones quidem sint a Deo vel 
alio, iudicium tamen (de causa sensionis utrum sit abob- 
iecto reali extra nos) adeoque deceptio, oriatur a nobis. 
Quemadmodum et contingit, quando colores aiiaque id gè- 
nus prò realibus obiectis habentur. Praeterea possent ani- 
niae peccatis anterioribus meruisse, ut ad hanc vitam de- 
ceptionis plenam agendam damnarentur, ubi umbras prò 
rebus captent; a quo Platonici non videntur abhorruisse, 
quibus vita velut in antro Morphei somnio similis visa est, 
dementata mente lethaeis haustibus, antequam huc veniret, 
ut poetae canebant. 

Ad 4. Corpus in sola extensione consistere, demon- 
strare tentat Cartesius enumeratione aliorum attributorum, 
quae removet , sed ostendendum erat enumerationem esse 
sufficientem ; deinde non omnia bene removentur, certe qui 
atomos id est corpora summae duritiei admittunt, negabunt 
duritiem in eo consistere , ut motui manuum corpus non 
cedat, sed in hoc, ut figuram servet. Et qui corporis es- 



46 Sei6ni^ené ungebrucftc 9(nmerfungen 

sentiam constituunt in dvxirvnia seu impenetrabilitate, non 
a nianibus nostri^! aut sensibujs repetent eius liotionem, sed 
ab hoc, ut alteri homogeneo locum non det, nisi aliorsum 
abire possit. Yelut si iuigainus io cubum éodem momento 
aequalr celeritate incurrere sex alios cubos ipsi et aequa- 
ies et prorsus geminos ac sìmiles, ita ut unusquisque eo- 
irutn una sua hedra uni hedrae cubi excipientis accurate 
€Oiìgniat ; eo posito impossibile erit, vel ipsum excipientem 
cubum, vel partem eius loco moveri, siva flexilis sive rigì- 
dus intelligatur. Quod si cubus ille medìus ponatus esse 
extensum penetrabile seu spatìum nudum, tunc cubi sex 
concurrentès angulìs quidem suis sibi mutuo obsistent, si 
lamen fle^iles sint, nihil obstabìt, quo minus partes eorum 
mediae In iocum cubicum excipientem ìrrumpant. Unde etiam 
ìntelligitur, quod sit discrimen inter duritiem, quae quonin* 
dam est corporum, et inter impenetrabilitatcm , quae est 
omnium, cuius Cartesium meminìsse aequum erat, non mi- 
nu$ quam duritiei. 

Ad 5. 6^ 7. Egregie explicuit Cartesius rarefactio- 
nem et condensationem, quales sensu percìpìmus, posse Io- 
duro 'habere , licet nec vacuum interspersum nec mutatio 
dimensionum eiusdem partis materiae admittatur. 

Ad 8. usque ad 19. Qui vacuum tuentur, eorum non 
pauci spatìum habent prò substantia, nec Cartesianis argu- 
mentis reiiitari possunt, aliis principiis opus est ad hanc 
iitem finiendam. Concedent , quantitatem et numerum non 
subsistere extra res, quibus attribuuntur^ negabunt vero spa- 
4ium: seu locum esse quantitatem corporis et potitis ipsum- 
met habere credent quantitatem seu capacitatem, ei quam 
contentum corpus habet aequalem; ostendendum a Cartesio 
,erat, spatium seu locum internum non differre a substantia 
eorporis. Centra sentientes se communì mortalium notione 
tuebuntur^ qui existimant corpus corpori succedens cundem 
locum idemque spatium ingredi, quod a priori corpore erat 
desertum, id vero dici utique nequit, si spatium cum ipsa 
corporis substaùtia coinciditi £tsi autcm situm quendam 



jtt Ui (battei. 47 

habere, vel in loco dato esse sit accidens corporìs, ipsum 
tamen locum esse «orporis accidens, non magis admittontj 
quam ut contaòtus est accidens, ita quoque, quod tangilup, 
accidens esse. Et quidem videtur mihi Cartesius non tam 
suae sentenliae ppòbas rationes afferre, quam contrariis ap- 
gumentis respondere , quod hoc loco non infeliciter praQ- 
stat. Eoque artificio saepe utitur in demonstrationis vicem. 
Sed nos expectabamus maìus aliqnid, et ni fallor expectane 
tussi eramus. Quod nihili nulla sit extensio fatendum est, 
recteque in UIos torquetur^ qui statuunt spatium nescio quod 
imaginarium. Sed quibus spatium substantia est, hoc ar<^ 
gumehto non tanguntur ; tangerentur utique/ si demonstras-^ 
set supra Cartesius, quod hic assumit, omnem substantiam 
extensam esse corpus; Caeterum aliquando apparebit/ mas^ 
sam materialem ipsam non esse substantiam sed aggrega- 
tum ex substantiis reisultans, spatium autem nihil aiiud esse 
quam omnium coexistentium ordinem comiAunem ; ut tem- 
pus non coexistentium. 

Ad 20. Non videtur autor satis bene pugnare in Ato- 
mos. Concedent earum defensords , posse eas dividi tam 
cogiiatione, quam divina potentia. An vero naturaliter 
existere possint corpora, qnae firmitatem habeant naturae 
viribus insuperabilem {quae vera apud eos Atomi notio 
est) quaestio est, ^atn Cartesius (quod mirere) hoc loco 
ne attingit quidem, et tamen Atomos a se profligatas hic 
profìtetur, et> in toto operis decursu assumit. Plura infra 
de Atomis diqturi sumus ad artic. 54. quas nuUas esse aliis 
argumentis . iudicamus. 

Ad 21. 22. 23. Mundum nutlop extensionis flnes bar- 
bere adeoque non nisi unicum esse posse, tum totam ma- 
teriam ubique esse homogencam nec nisi motibus adeoque 
et figuris discriminari ; sententiae sunt, quae hic inaedifi-^ 
cahtur pronuntiato^ neque ab omnibus admisso^ neque ab 
auctore demonslrato , quod idem sit extensum et corpus; 
Pòssunt tamen aliunde veraè esse. 

Ad 25. Si itiotus nihil aliud est quam mutatìo contai 



43 Seibni^ené ungebntcfte SInmerfungen 

cUiS seu viciniae immediatae, sequitur, nunquam possedè^ 
finiri, quaenam res moveatur. Ut enim in Astronomìcis ea- 
dem phaenomeoa diversis hypothesibus praestantur, ita sem- 
per licebit, motum realem vel uni vel alteri eorum tribuere, 
quae viciniam aut situm inter se mutant; adeo ut uno ex 
ipsis prò arbitrio electo, tanquam quiescente, aut data ra- 
tione in data linea moto , geometrico definiri queat , quid 
motus quietisve reliquia trìbuendum sit, ut data phaenomena 
prodeant. Unde si nihil aliud inest in motu, quam haec per- 
.spectiva mutatio, sequitur nullam in natura rationem dari, 
cur uni rei potius quam aliis adscribi motum oporteat. Cuius 
consequens erit, motum realem esse nullum. Itaquead hoc, 
ut imo veri aliquid .dicatur, requiremus non tantum, ut mutet 
situm respectu aliorum, sed etiam, ut causa mutationis vis, 
actio, sit in ipso. 

Ad 26. Ex dictis paragrapho praecedenle inlelligitur, 
istare non posse quod affìrmat Cartesius, non plus actìonis 
in corpore requiri ad motum, quam ad quietem. Fateor 
vi opus esse^ ut quiescens quietem tueatur centra corpora 
incurrentia; sed ea vis non est in quiescente, nam ipsa 
ambientia mutua vi motus sui sibi' obluctantia efficiunt, ut 
quiescens in situ priore manere cogatur. Quanquam revera 
nuspiam reperiatur perfecte quiescens. 

Ad 32. Primus auctorum, qui ad nos pervenerunt, 
compositionem motuum attigit Archimedes, de spiralibus 
iractans. Primus eam ad reddendam rationem aequaiìtatis 
angulorum incidentiae et reflectionis, in paralipomenis opti- 
cis applicuit Keplerus, diviso motu obliquo in perpendicu- 
larem et parallelum, quem ea in re hic pariter et in dio- 
ptricis secutus est Cartesius. Primus amplissimum in phy- 
sicis et mechanicis compositionis motuum usum ostendit 
Galilaeus. 

Ad 33. 34. 35. Quae hoc loco dicit Cartesius, pul- 
cherrima sunt et ingenio eius digna, quod scilicet omnis 
motus in loco pieno involvat circulationem, et quod necesse 
sit.materiam àctu dividi alicubi inpartes data quavis mino- 



jit be« (battei. 49 

rea, cuius postremae conclusionis momentum «on videtur 
ìpse satìs expendisse. 

Ad 36. Eandem molus quantitatem conservari in re- 
bus celebratissima est sententiaCartesianorum; demonslra- 
tionem tamen nuliam dedere, nam quae hic ratio sumitur 
a constanlia Dei , quam debilis sit, nemo non videt, quo- 
niam etsi constantia Dei summa sit, nec quicquam ab eo 
nisì secundum praescriptae dudum serici leges mutetur, id 
iamen quaeritur, quidnam conservare in serie decreverit; 
utrumne quantitatem motus, an aliud quiddam, ab ea diver- 
sum, qualis est quantitas virium, quam a me demonstratum 
est, eandem potius conservari et a motus quantitate esse 
diversam, et saepissime contingere, ut quantitas motus mu-*- 
tetur , quantitate tamen virium saepe permanente. Quibus 
argumentis hoc evicerìm, et ab obìectionìbus vindicaverim, 
alibi legi pluribus potest. Quia tamen magni momenti res 
est, meditationis meae fontem summatim aperiam in exem- 
plo. Sint duo corpora A mole ut 4 celeritate ut 1 , et B 
mole ut 1 celeritate ut 0, seu quiescens. Ponamus vei finga- 
mus offici ut mox tota vis ipsius A transferatur in B., i. e. 
ut et redigatur ad quietem, B vero prò ipso solum movea- 
tur. Quaeritur quantum celeritatis nancisci debeat B? Se- 
cundum Cartesianos respondebitur , debere B habere ceie- 
ritatem ut 4; ita enim quantitas motus pristina et praesens 
aequabuntur; quia moles 4 in celeritatem 1 tantum produ- 
cit, quantum moles 1 in celeritatem 4; celeritate scilicet in 
tantum aucta in quantum diminutum fuit corpus. Mea sen- 
tentia respondendum est: B. 1. debere accipere celerita- 
tem 2, ut tantum potentiae habeat, quantum A. 4. celerita- 
tem habens ut 1 , cuius ratio qua licet paucis explicanda 
est, ne nulla ratione dictum videatur. Nimirum hoc modo 
tantum potentiae nunc habebit B, quantum antea habebat 
A, seu potentiae praesens et pristina erunt aequales, quod 
estendi operae pretium est. Scilicet, ut altius ordiar, ve- 
rumque aestimandi modum* explicem (quod est officium Ma- 
theseos cuiusdam vere universalis nuspiam traditae) ante 



50 ?ci6nigenè ttngcbrudte ^Inmerftingen 

omnia potentiam duplam, triplani, quadruplain fieri manife- 
stum est, cum id quod simplam habet, bis, ter, quaterprae- 
cise repetitur. Itaque duo corpora mole et celeritate ae- 
qualia duplum potentiae habent unius ex ipsis. Non tamen 
inde sequitur, unum corpus dupla celeritate praeditum esse 
uno simplam habente duplo tantum potentius; licet enim 
repetatur adhuc semel gradus celeritatis, non tamen repli. 
catur et subiectum, quemadmodum revera fit, cum corpus 
duplo maius vel bina corpora ttequalium celeritatum ponun- 
tur prò uno, ubi piena unius ex ipsis fit repetitio tam ma- 
gnitudine quam motu. Similiter duaelibrae super horizon- 
.tem altitudine pedis elevatae praecise re et virtute duplum 
sunt unius tantundem elevatae; et duo elastra aequaiiter 
tensa sunt duplum uniu9 ex ipsis. Sed quando duo poten- 
tiam habentia non piane homogenea sunt, ncque hoc modo 
inler se comparari, siut ad mensuram re pariter et virtute 
metientem revocari possunt, tentanda est comparatio per 
ambages, comparando scilicet effectus eorum homogeneos 
vel causas. Nam unaquaeque causa acqualem potentiam 
habet cum efféctu integro, seu quam ipsa potentiam suam 
consumendo producit. Cum ergo duo corpora supradicta 

A, mole 4. celeritate L et B. mole 1, celeritate 2. inter 
se praecise non sint comparabilia, neque unum aliquod pò- 
lentia praeditum assignari possit, cuius simplici repetitione 
.producatur utrumque, inspiciamus eorum efiectus. Nempe 
ppnantur haec duo corpora esse gravia, itaque si A. dire- 
ctionem suam sursum convertat et ope celeritatis ut U as- 
surgere possit ad unius pedis altiludinem, polerit B. cele- 
ritate ut 2. assurgere ad althudinem pedum 4. ex demon-p 
jstratis a Galiiaeo aliisque, isque efiectus uterque erit inte- 
ger et potentiam consumens , adeoque causae producenti 
aequalis. Sed hi duo^ effectus sunt virtute seu potentia ae- 
quates inter se, librarum scilicet 4, seu oorporis A. eleva- 
tio ad pedem unum et librae unius seu corporis B. eleva- 
tio ad duos. Ergo et causae, nempe A. 4. celeritate 1 et 

B. 1. celeritate 2. virtute seu potentia erunt aequales^ quod 



ju id (battei. 61 

asserebatur. Si quis autem neget eiusdem potentiae esse 4 
libras ad pedem 1 , et unam libram ad pedes 4 levare, seu 
duos hos effeclus aequipoUere (quanquam admittant ni fai- 
lor fere omnes) ex eodem principio convinci potest. Nam 
adhibita inaequalium brachiorum bilance utique per libram 1. 
descendentem ex pedibus 4 , praecise attolli possunt li- 
brae 4 ad pedes 1« nec quicquam ultra licet praestare; ita 
ut hic eifectus causae potentiam praecise consumat, adeo^r 
que sit ei virtute aequalis. Itaque bine tandem coUìgo : Si 
tota potentia ipsius A. 4. praediti celeritate 1. transferri de- 
beat in B. 1. , d^bere B. accipere ccleritatem % vel quod 
eodem redit, si prius B. quiescente motum fuisset A., nunc 
vero A. quiescente in motu debeat esse B, (caeteris pari- 
bus manentibus) debere celeritatem ipsius B. esse duplam, 
cum moles ipsius A quadrupla sit. Si vero, ut vulgo vo-* 
lunt, B sub quadrupium ipsius A seu quartae eius parti pon- 
dere aequale acciperet celeritatem quadruplam, acquirere- 
mus motum perpetuum seu elTectum potentiorem causa^ nam 
initio cum moveretur A tantummodo, poterant 41ibrae at- 
tolli ad pedem iy seu una libra ad pedes 4; postea vero 
moto B posset una libra attolli ad pedes 16« , nam altitudi- 
nes sunt ut quadrata celeritatum, quarum vi ad eas assurgi 
potest, et quadrupla celeritas ad altitudinem sedecuplam 
attoliit. Ita ope ipsius B. non possumus tantum À. rursus 
atloUere ad pedem I, unde redescendenti celeritatem pri- 
stinam reciperet, sed et plura alia efficere, quod est mo- 
tum mechanicum perpetuum exhlbere, cum scilicet potentia 
prima redit, et tamen aliquid ultra praestitum est. £tsi 
autem suppositio illa de translatione totius potentiae ipsius 
A in B non posset actu ipso praestari, tamen ad rem non 
facit, cum hoc loco de vera aestimatione agatur seu quan- 
tum ex tali hypothesiB. accipere oporteret; imo et si pars 
virium retineatur parte tantum translata, easdem tamen ab- 
surditates nasci neoesse est. Nam si quantitas motus ser- 
vanda est , quantitatem virium scrvari semper non posse 
patet, cum quantitatem motus constet esse in ratione com- 



52 teibnii^eni ungefcrucfte ^Inmerhingett 

posita molis e1^ celeritatìs, quantitas autem potentiae, ut 
ostendìmus, sìt in ratione composita molis et altìtudinis, ad 
quam grave vi potentiae attolli potest, altitudines vero sint 
in ratione celeritatum attolientìum duplicata. Interim haec 
regula constitut potest; eandem tam virium quam motus 
quantitatem servari cum corpora tam ante quam post con- 
cursum tendunt in easdem partes; item cum corpora con- 
<5urrentia aequalia sunt. 

Ad 37. 38. Verissima, et indubitata naturae lex est, 
quod eadem res, quantum in se est^ semper in eodem statu 
perseverat, quam et Galilaeus et Gassendus et plerique alii 
dudum tenuere. Ut mirum sit fuisse, quibus in mentem 
venit proiecta continuationem motus aeri debere, non cogi- 
tantibus pari iure hoc modo novam rationem motus con- 
tinuandi quaerendam fore prò aere ipso; ncque enim ille 
lapidem proiectum impellere posset, ut illi volunt, nisi vim 
recepti motus continuandi in se haberet, eaque in re ab 
obstante lapide impediretur. 

Ad 39. Pulcherrimam naturae^ legem, qua fit, ut cir- 
culum vel lineam quamcunque curvam describentia rece- 
dere conentur a linea per rectam tangentem, non tantum 
observavit Keplerus (post alios fortasse) sed etiam ea iam 
tum usus est, quod palmarium indico ad iliustrandam cau- 
sam gravitatis, ut apparet ex Epitoma Astronomiae Coperni- 
canae. A Cartesio recte posita est haec lex et egregie 
explicata, sed non tamen demonstrata, quod ab ipso expe- 
ctandum videbatur. 

Ad 40 ad 44. Duas naturae leges verissimas attulit 
Cartesius artic. 37. et 39. et sua quadam luce claras, sed 
tertia mihi tam videtur aliena non tantum a ventate, sed 
etiam a verisimilitudine, ut mirari subeat, quomodo in men- 
tem tanti viri irrepserit. Et buie tamen ille mox suas mo- 
tuum atque concursuum regulas inaedificat, atqiìe omnes 
causas mutationum particularium in corporibus in ea con- 
tineri. Ita autem concepta est: Unum corpus alteri fortiori 
occurrendo nihil amittit de suo motu, sed tantum mutat 



}u be« dattei, 53 

determinationem , accipere tamen alìquid motas a fortion 
potest ; occurretìdo autem minus forti, tantum amittit quan-^ 
tum transfert* Venun enim vero ut corpus fortiorì impin- 
gendo nihil amittat de suo raotu, sed celeritafem vel reti- 
neat vel augeat, tantummodo locum habet in casu concur- 
sus contrarli; sed quando corpus debilius et tamen celerius 
impingitur fortiorì tardius antecedenti, quod scilicet asse- 
quitur, tunc contrarìum evenit, generaliterque verum esse 
reperio, observari a natura aiiud assequentis, ut corporis 
celeritas ictu imminuatur. Nam si continuet motum post 
ictum> utique continuare eum priore celeritate non potest, 
nisi eam et antecedenti tribuat, quo casu in summa auge- 
retur aggregatum potentiae: si quiescat post ictum, per se 
patet celeritatem eius esse ictu imminutam, imo sublatam; 
contingit autem quies in duris, quae hic semper subintel- 
ligo, cum ratio excessus praecedentis super assequens est 
ad assequens dupium, ut ceierìtas praecedentis ad celerita- 
tem assequentis. Denique si reflectatur incurrens corpus 
post assecutionem , rursus patet motum reflexi esse mino- 
rèm quam ante, alioqui cum a superveniente incurrentis 
impulsu necessario auòta sit celeritas excipientis seu prae- 
cedentis, utique volentibus nobis ipsius quoque insequentis 
et ìam reflexi celeritatem augere, vel saltem eandem quae 
prius retinere, totius potentiae aggregatum rursus auctum 
prodiret, quod absurdum est. Si quis excusando Cartesio 
excipiat, hanc Tertiam eius Legem de occursu corporum 
loquentem de solis concursibus contrariis intelligi debere, 
facile id quidem patiar; sed tunc fatendum est non esse 
provìsum ab ipso concursui corporum ad easdem partes 
tendentium> cum tamen ipsemet legem hanc, quemadmo- 
dum iam notavimus, ad omnes casiis particulares porrigi 
profiteatur. 

Demonstratio quoque, quam molitur artic. 41, si proba 
est, omnem concursum ad easdem aut contrarias partes 
tendentium comprehendit; sed mihi ne speciem quidem ar- 
gumenti habere videtun Fateor recto distingui motus quan- 



54 • geibnf^ené ungebtrucfte afttmertwngen 

titatem et determinatioiiem, ^t unain aliquando mutar! al- 
tera servata. Verum non raro contra evenif, ut simul mu- 
tentur etsane arabo ad se mutuo tuendum conspirant, cor- 
pusque tota sua vi totaque motus sui quantitate huc tendìt, 
ut determìnationera suam sive directionem servet, et quìc- 
quid manente directione de celerilate detrahitur, decedit 
etiam' determinationi, tardius enim procedens in eandem 
plagfam mìnus ad eam servandam determinatum est. Prae- 
terea sì corpus A incurrat in quiescens minus B, perget 
in eadem directione, imminuto scilicet motu; sin incurrat 
in quiescens sibi acquale B, sistetur, ita ut ipsummet quie- 
9cat omnino, motu translato in B; denique sì A. incurrat 
in B. quiescens sed maius, vel acquale quidem, sed con- 
traten^ens, tuncA. piane reflectetur. Unde inteJligitur maiore 
oppositione opus esse^ ut A reflectatur in plagam directioni suae 
oppositam, quam ut redigatur ad quietem; quae resprorsus 
pugnat cum Cartesii decretis. Maior enim oppositio est, cum 
oppositum est maius, aut cum magis contra tendit. Quod autem 
alt motùra, tanquam rem simplicem, perseverare, donec a 
causa externa destruatur, agnosco non tantum de quanti- 
tate motus, sed et determinatione. Et deterrainatìo ipsa 
corporìs moti seu ipse progrediendi nìsus suam habet quan- 
titatem, quae facilius minui quam ad nihìlum id est quie- 
tem redigi, et facilius fid est minore oppositione) sisli pror- 
sus et reduci ad quietem, quam in rcgressum seu motum 
contrarium mutar! potest, quemadmodum proxime animad- 
vertimus. Itaque licet motus motu! in genere contrarius non 
sit, tamen obstat mótus praesens praesenti concurrentis ; seu 
progressus progressui contrario ; quandoquidem minore mu- 
tatióne, minoreque, ut ostendimus, oppositione opus est ad 
minuendum progresssum, quam id eundem piane tollendum 
et transformandum in regressum. Perinde autem mihi sese 
habere videtur Cartesii ratiocinatio, ac siquis argutari vellet, 
cum duo corpora sibi obstant nunquam debere frangi et in 
partes dissilire, sed semper flectere sese atque accommodare 
sibi mutuo suas figuras; quia scilicet materia «distinguitur a 



ju be« (battei. 55 

fig[ura, nec materia materiae^ sed figura figurac contraria 
est ; et quantitas materiae servari in corpore potest mutata 
figura, atque hinc prqinde magnitudine eiusdem corporis 
nunquam imminuta figuram solam mutari debere concludaf. 
Si considerasset Cartesius corpus omne in aliùd incurrens, 
antequam'reflectiatur, a progressu suo remiltere, deinde 
sisti, ac tum demum reflecti, atque ita non per saltum sed 
per gradus ab una determinatione . ad oppositam transire; 
alias nobis motuum regulas constituisset. Sciendum enim 
est omne corpus utcunque durum tamen flexibile aliquo 
modo et elasticum esse ad instar pilae vento inflatae, quae 
vel ipsamet illapsa in pavimentum , vel lapillum in se illa- 
psum excipiens, cedit nonnihii, donec impetiis ipse concur- 
rendi sive progressus paulatim fractus tandem piane sista- 
tur; quo facto pila se restituens lapillum non iam amplius 
resistentem repercutit, vel ìse ipsam rursus altolJit a pavi- 
mento, in quod illapsa erat. Et simile aliquid in omni re- 
percussione contingere, tametsi ipse ilexus ipsaque restitu- 
tìo oculis nolari nequeat, manifestis tamen indiciis per ex- 
perimenta compertum habemùs. Cartcsius autem expllca- 
tionem reflexiónum per vim elasticam ab Hobbio animad«- 
versam alto supercilio contemSiit in Epistolis, nimium se- 
curus posteritatis. Ratiocinatio autem , qua posleriorem 
huius quam promulgare voluit naturae legis partem (qoae 
statuii quantum motus uni concurrentium decedit, tantum 
alteri accedere) demonstrare conatur artic. 42, novo exa- 
miné non ìndiget, nam. assumit eandem manere debere 
quantitatem motus , quod quam erroneum sit, iam ad artic. . 
36. ostensum est. 

Ad 45. Anteqiiam ad speciales motuum regulas ab 
auctore nostro traditas , examinandas veniam, criterion ge- 
nerale dabo , et velut lapidem lydium ad quem examinarì 
possint, quod appellare soleo Legem continuitatis. Rem 
alibi dudnm explicui, sed hic repetenda est amplificandaque. 
Nimirum cum hypotheses- duae seu duo data diversa ad se 
invicem continue accedunl, donec tandem unum corum in 



56 ieiinii^mé ungcbmeffe Slnmerfungett 

altenim desinata necesse est etiam quaesita sive eventa am- 
borum continue ad se invicem accedere, et tandem unum 
in alterum abire. Ita uno Eilipseos foco manente immoto, 
si alter focus ab ipso magis magisque recedat, manente 
interim latere recto ^ tunc novae Ellipses quae nascentur 
continue accedent ad parabolam, ac postremo piane in eam 
abibunt^ cum scilicet distantia recedentis foci facta erit im- 
mensa; unde et proprietates talium Eliipsiuia magis magis- 
que ad parabolae proprietates accedent, usque adeo, ut po- 
stremo in eas abeant, et parabola considerari possit tan- 
quam EUìpsis , cuius alter focus infinite absit; adeoque 
omnes proprietates Eilipseos . in genere etiam de parabola 
tanquam tali Ellipsi verificentur. Et huiusmodi quidem ex- 
emplorum piena est Geometria, sed natura, cuius sapieh- 
tissimus auctor perfectissimam Geometriam exercet, idem 
observat, alioqui nullus in ea progressus ordinatus serva- 
retur. Sic motus paulatim decrescens tandem evanescit in 
quietem; et inaequalitas continue diminuta in accuratam 
aequalitatem abit; ita ut quies considerari possit, tanquam 
motus infinite parvus, aut tanquam tardilas infinita; et ae- 
qualitas tanquam inaequalitas infinite parva; atque ea ra- 
tione quicquid vel de motu in genere, vel de inaequalitate 
in genere demonstratum est, etiam de quiete aut aequalitate 
secundum hanc interpretationem verificarì debet, ita u% re- 
gula quietis aut aequalitatis certo modo concipi possit tan- 
quam casus specialis regulae de motu aut de inaequalitate. 
Si vero id non succedat, prò certo habendum est^ regulas 
esse inconcinnas et male conceptas. Unde etiam infra ar- 
tic. 53. ostendetur^ quomodo lineae repraesentatrici varia- 
tionis hypothesium respondere debeat linea repraesentatrix 
variationis eventuum; cum tamen Cartesianae regulae deii- 
neationem eventuum praebeant monstrosam et incobae- 
rentem. 

Ad 46. lam regulas motuum Cartesianas videamus. 
Intelliguntur autem corpora dura, nec ab aliis cirournstan- 
tìbus impedita , si directe sibi occurrant B. et C, aequalia 



}tt bcd @arteé. 65 

et aequivelocia, ambo rcflectentnr ea qua venemnt celeri- 
tate. Uaec prima regula de motu Cartesiana, sola penitus 
vera est. Atque ita quidem demonstratur : cum par amborum 
corporum ratio sit, aut ambo pergent, adeoque se penetrabunt, 
quod absurdnm est, aut ambo quiescent, sed ita periisset 
potentia, aut amlito reflectentur, et qifidem pristina celeri- 
tate, quoniam si unius imminueretur celeritas, deberet ob 
rationum parìtatem et cèleritas alterius minuì, sed amborum 
cderitate minuta virium quoque summa minueretur, quod 
fieri nequit. 

Ad 47. Reg. 2. Si B. et C. celeritatibus aequalibus 
sibi occurrunt, sed B. sit^maius, tunc solum C. reilectetur 
et B. perget, ambo priore celeritate, atque ita ambo simul 
ibunt directione quam habuerat B. Haec regula falsa est, 
nec consentit praecedenti, ut patet per criterion paulo ante 
positum , nam diminuta continue inaequalitatc seu cxcessu 
jpsius B. super C. , donec in ipsam piane aequalìtatcm abeat, 
continue etiam eventus accedere debebit ad eventum ac-* 
qualitatis, atque ita si ponamus B. tanto excessu vincere 
occurrens C, ut post occursum progredi pergat, necesse 
erit, ut B paulatim imminuto etiam continue pf ogressus eius 
imminuatur, donec ad certam quandam ipsius B ad C. prò- 
portionem deventum sit , ubi B. piane sistatur, ne deinde 
continuata imminutionc ipsius B vertatur in motum centra- 
rium paulatim cresccntem, quousque tandem omni inaequa- 
litate inter B et C. sublata desinatur in regulam aequaiita- 
tis, regressusque post ictum ex regula prima piane fiat pro*- 
grbssui ante ictum aequalis. Itaque haec regula Cartesii 
«ecunda stare non posest , utcunque enim diminuas B, ut 
«d magnitudinem ipsius G. accedati atque ita quidem propc 
ut discrimen fìat parvitatis prope inexplicabilis, tamen scm- 
per longissime diversa , si ipsi credimus, manent eventa 
flequalitatis et inaequalitatis inter B et C.,, ncque ad sese 
paulatim accedunt B scmper pergente in eandem plagam 
cadem celeritate, quamdiu. tantilio maius est ipso C. unde 
iit ut deinde uno ut ita dicam ilatu corrigendus sit hic ne* 

5 



66 ?ei6ni§ené ungcbmcftc 2(nmerfuttgejt 

gleclus et magno in evcntis saltu opus sit, minima licet 
mutatione adhuc facienda in datis, cum scilicet postremo 
excessus ipsius B. piane tantillo ilio indefinite parvo prorsus 
detraete, atque ita ab omnimodo progressu ad omnimodum 
regressum transeatur, intermediis casibus velut saltu transmis- 
sts^et duo casus, qui discrimen habentin hypothesibus seu 
datis infinite parvum seu quod minùs sumi queat quovis dato, 
habcant tamen maximum et notabiiissimiim discrimen in even« 
tis, ncque ad se nisi ultimo momento transitus tota simul acce- 
dant seu simul incipiant appropinquare et desinantappropin. 
quationemque absolvant, omnino coincidendo, quod cum 
ratione pugnat , ita etiam fìet, ut regula aequalitatis seu in- 
aequalitatis infinite parvae sub regula generali inaequalita- 
tis comprehendi non possit. Itaqué cum B. et C. aequalia 
et aequivelocia sibi occurrentia (per reg. 1.) ambo priori 
celeritate reflectantur oportet aucto honnihil B, voi (si ma* 
neat) imminuto C. mutationem quandam et in eventu fieri) 
ac suo nihil accedi ad eum eventum, qui obtineret maxima 
ipsius C. imminutione hoc est omnimoda isublatione. Nunc 
autem ciìm C. nonnihii tantum infra B. imminui incipiat, 
non aliter a casu omnimodae aequalitatis seu omnimodae 
reflexionis ad casum summae inaequalitatis seu omnimodae 
sublationis ipsius C. adeoque ad casum omnimodi progressus 
ipsius B. paulatim accedere incipiemus, quam si reflexio- 
nem ipsius B. minuere incipiamus. Aucto deinde magis 
magisqùe discrimine inter B et C, eo tandem excessus per- 
venit B. ut piane non reflectatur, sed inter regressum et 
progressum velut medium atque suspensum sistatur; porro 
autem auctum iam piane progredietur ea qua venerat di- 
rectione et si nunquam usque adeo augeri possit eius ma- 
gnitudo quin progrcdiendi celeritas occursu contrarii non- 
nihii retardetur, nisi cum ratio eius ad G. fit infinita, id est 
cum C piane evanescit aut toUitur. Haec vera corporum 
inaequalium sed aequali celeritate sibi occurrentium habi- 
tudo est: per omnia consentiens rationi et sibi ; praecise 
autem determinare celeritatum residuarum quantitates non 



jtt iti ^ùxtei. 67 

est hnius loci, nam ea res altius repcti debet et peculia- 
rem a nobis tractationem accepit. 

Ad 48. Reg. 3. Si B et C. sint aequalia sibique occur- 
rant molibus contrarlis inaequalibus, tunc celerius B. secum 
abripiet tardius C. et dimidia differentia celeritatum detra- 
cta celerìtati ipsius B. addetur celeritati ipsius C. , ut ambo 
eant sìmul celeritate {^equalì. Haec regula non minus falsa 
est quam praecedens, nec minus cum rationibus quam ex^ 
pcrimentis pugnat. Nam ut nostrum criterium applicemus, 
B. celerius secum abrìpiat tardius modo dicto, ex hypothesi 
et decrescat contìnue celeritas ipsius B ; donec fiant ambae 
aequales, seu quod eodem redit donec excessus celeritatis 

B. super C. fiat incomparabiiiter parvus; itaque tunc ambo 
ferentur simul celeritate ipsius B. nulla assignabili quanti- 
tate dimlnuta , quod est absurdum et contra regulam pri- 
mam, quae recte statuit in casu perfectae tam in magnitu- 
dine quam in velocitate paritatis, vel saltem in casu ab hoc 
inassignabiliter differente ambo sua aut saltem inassignabi- 
liter aucta vel diminuta celeritate reflecti. Nec fieri potest 
ut eventus inaequalitatis evanescentis in eventum aequaiita- 
tis non evanescat. 

Ad 49. Reg, 4. Si B. sit minus quam C, et B. mo- 
veatur,C. vero quiescat, B reflectetur qua venit celeritate, 

C. vero manebit quiescens. Haec regula in eo vera est, 
quod minus semper a malore quiescente reflectitur; sed 
non ea qua venit celeritate, nam quo magis decrescet ex-* 
cessus ipsius B, eo magis decrescet repulsa , donec tandem 
perveniatur ad casum aequalitatis , de quo reg. sexta; et 
absurdum est hypothesibus paulatim ad casum aequalitatis 
corporum accedentibus , eventus quoque non paulatim ad 
eum accedere, sed semper eosdem manere, donec postea 
uno ictu velut per saltmn ad eum transeatur. Et sane fa- 
cile quivis ijitelligit etiam illud a ratione alienum esse, ut 
bypothesis continue variata nihil variet eventum, excepto. 
casu singulari determinato , cum contra potius in omnibus 
rerum exemplis variatio bypotheseo». variare eventum de- 



68 8ei6nigcné tingcbrucfte Slnmerfungctt 

beat^ exceptis càsibuis determinatis, ubi diversae forte va- 
rìationes in negotìo complicatae se itìutuo compensant. 

Ad 50. Reg. 5, SiB. sit màìus quam C, et B. movea- 
tur, C. vero quiescat, tuno B. perget, et ambo simul feren- 
tur celeritate eadem, at quantitate motus priore. Haec re- 
gola et ipsa erronea est , nam erratur in vera quantitate 
celerìtatis culusque deGnienda, dum ponìtur omnia post 
concursum simul incedere, quod nunquam in durorum con^ 
cursu contingere potest ; recto tamen pronuntiatum est, omne 
maius, quod in quiescens incurrit, pergere postictum, quod 
autem hoc loco non possint simul moveri , etiam ex cri- 
terio nostro inteliigitnr. Nam |B. esse tantiilo maius quam 
C, et C esse tantiilo maius quam B. sunt duo casus, qui 
sibi admoveri possunt ad differentiam usque incomparabiii- 
ter parvam; ergo fieri non poteste ut eventa eorum tiinc 
quoque longissimo intervallo dissideant, ita ut priore casu 
simul eant directione quam habuerat B, posteriore autem casu, 
B. in contrarium repellatur tota sua celeritate. 

Ad 51. Reg, 6, Si B. et C. sint aequalia, et B. mo- 
vealur, C vero quiescat, tuncB. reflectetur tribus quadran- 
tibus velocitatis qua venit, C. autem ibit directione priore 
ipsius B. residuo velocitatis quadrante. Haec autor. Sed 
nescìo an quicquam in hac materia excogitari possit a ra- 
tiene alienius, ut satis mirari nequeam taiia in mentem egre» 
gii viri venire potuisse. Sed patiamur Cartesianos quae- 
rere raiionem dictorum magistri: nobis suffecerit, inconsi- 
stentiam regularum monstrare. Sì B et C. sint aequalia, et 
occurrant sibi velocìtatibus aequalibus , reflectetur tam B 
quam C. velocitate qua vonit per reg. 1* Diminuta iam 
continue velocitate ipsius C, manente velocitate ipsius B; 
necesse est B. minus reflecti adeoqueC. raagis, (juam ante, 
cum quantum uni aequalium celerìtatis detrahitur, tantum 
alteri addatur. Evanescente velocitate ipsius C. seu quies- 
cente C, quaeritur quantum celerìtatis detractum sit refle- 
xioni ipsius B. Regula Cartesii praesens pronuntiat tan- 
tummodo detractum esse quadrantem. Iam pergendo minua- 



jtt be« gtortrt. 69 

mus hohnihil C. quiescentìs magnitudinem, utique ex reg. 
praecedenti B. perg^t, ergo per mutationem casus utcunque 
parvam, fit ingens mutatiò in eiréntu, seu fit saltus, nam in 
eventu ex magna ceieritate reflectionis B (tribus scilicet 
quartis, pristinae celeritatìs) ; cnm C. quìescens ei aequa- 
retur, nunc C. tantilium dimìnuto fit subito destructio onint* 
moda reflexionis, imo quod plus est conversio eius in con- 
trarium nempe in progressum; casibus intermediis saltu 
transmissis, quod absurdnm est. Dicendum igitur est in casu 
aequalitatis inter B et C. quiescente C. ante ietum, quies* 
cere B, post ictum , et totam suam celerìtatem transferre 
in C. idque etiam colligitur ex eo quod verum inest regu- 
lis 4 et 5. Nam per reg. 4. incurrente B. in quiescens C. 
maius utique reflectetur B. rursus per reg. 5. incurrente 
B. in quiescens C. minus utique perget B. ; ergo incurrente 

B. in quiescens C. acquale nec perget B, nec reflectetur, sed 
(quod inter haec mediiun est) quiescet, tota sua vi trans- 
lata in C. > 

Ad 52. Reg. 7. Si B et C. moverentur versus eandcm 
partem, B. quidem insequens et celerius, C vero antece- 
dens et tardius, essetque C. maius sed minor ratio ipsius 

C. ad B, quam celeritatis B. ad celerìtatem C ; irent ambo 
simul directione priore ac ceieritate, quae faceret eandem 
quae prìus quantitatem motus. Sin C. licet maiore existente, 
maior esset ratio C ad B , quam velocitatis B ad veloci- 
tatem C, reflectetur B ceieritate qua venit, et perget C ce- 
ieritate qua prius. Ita autor noster. Sed haec quam in^ 
congrua sint, facile intellìgitur, nam dudum notavimus cor-* 
pora dura (qualia hic ponuntur) nunquam post ictum simul 
incedere, quod tamen hic fit casti priore; et nihil est a 
ratione alienus, quam corpus B, agendo in corpus C , nihU 
in ipso imnrntare; et tamen plurimum ab eo pati^ quod fit 
in casa posteriore ; pugnant ista ni fallor cum Metaphysica 
(ut ita dicàm) naturali, quam nohis praebet lumen rationis. 
Etiam alia insunt prioribus contraria, nam cum C est infi- 
nite parvo maiusy id est acquale ipsi B. et ceieritate incom-r 



70 iciini^mi mrgebniAe Ktrmerhingctt 

parabiliter parva antecediti id est révera quiescit, locum 
habet casus prior regulae huius septimae, adeoque seque^ 
tur ex hac regula ambo ire simul ,' cum tamen B ad quie- 
tem redigi et vim totam transferre in C. antea quiescens 
sibi aequale ostehsum sit fine dictorum ad regulam sextam* 
Ab aequali B non posse loco pelli, contra praecedentem, 
ut alia brevitatis causa taceam non minus inconsistentia. 
Postremo admonendum est, oblitum esse autorem casus in- 
termedii, cum ratio corporum est recìproca rationis celeri- 
tatum , nec apparet quid vi regulae sit dicendum, deberet 
enim eventus quoque esse in medio, et omnino in ipso con- 
finio casus utriusque; sed casus prior et posterior regulae, 
eisi confinium habeant in hypothesi , non tamen confinium 
habent in eventUy quod iterum pugnat cum criterio nostro. 
Sed etiam dissimulatus est casus, cum B èst maior quam C* 
Àdiicienda iam fuisset regula 8., qua explicuisset autor 
quid contingat, cum duo corpora inaequalia inaequalibus 
celerilalibus in contrarias partes tendentia Inter se concur- 
runt. Distinguendum quoque erat inter ìncursum centra- 
lem et eccentricum, inter perpendicuiarem et obiiquum, sed 
finis tandem minis faciendus est^ nec doctrinae iacenti ac 
deploratae ultra insistendum. 

Ad 53. Usum regularum suarum Cartesius agnoscit 
difficilem esse, scilicet, quod videret, piane repugnare 
experimentis. Cum in veris motus regulis mirus sit con- 
sensus rationis et experientiae, neque ambientia tantum 
impediant regularum verarum successum, quantum ille vi- 
detur timore, ut scilicefc exceptiones haberet ad effugien-^ 
dum paratas, quin potius quanto magis corpora^ et dura et 
magna sunt, eo accuratius regulae ab observationibus ex- 
primuntur; sed quid dura aut liquida conferant, mox vide- 
bimus; hoc loco placet ostendere in figura ad factliorem 
captum, quomodo ope criterii nostri adumbrari in rebus 
possit veritas velut in antecessum, et praeludio quodam 
etiam antequam perfccta eìus dclineatió obtineri queat^ quod 
magnum usum habet pariter ad agnoscendos errores et ad 



appfopinquandum ventati. Ponamus ergo dorpora B ac C gss^ 
aequalia, et ipsius B celeritatem ac directionem repraosentari 
recta LM, ita ut tendat ab L versus JU. celeritate ut: LM ; sed 
potius C. céieritatem atque directionem aliam atque aiiam prò 
diversis casibus assumi AK, ita quidem ut in casu A 1 K, 
vel A 2 K seu infra A. directio ipsius C sit eadem qiiae 
ipsius 6, adeoque in casu A 2 K , quae aequalis est ipsi M, 
celeritatem ambarum esse aequalem, et directionem ean- 
dem. Sed sumto K propius ad A, ut in 2 K directionem 
quidem ipsius C, ab A ad 2 K. esse eandi^m quae ipsius 
B, quae est ab L ad M, verum celeritatem ipsius C. esse 
minorem quam ipsius B, quia A 2 K minor est quam L M, 
adeoque a fi insequente attingi praecedens. Si K. incidat 
in A, ut 3 K tunc directionem et celeritatem ipsius C es$e 
nullam, seu C quiescere ; sin K sumatur supra A ut in 4K 
5 E^ 6 K, tunc ipsius C. directionem esse contrariam dire- 
ctioni ipsius B, ducantur iam lineae PP et QQ ita ut sit 
ordinatim applicata E P celeritas et directio ipsius B post 
ictum, et EQ celeritas et directio ipsius C post ìctum ; hoc 
observato ut directio alterutrius, vel utriusque quae post 
ictum est ad easdem partes , ad quas ante ictum directio 
ipsius B fuerat, exprimatur per applicatam sinistram, et quae 
est ad partes contrarias directioni ipsius B sìgnetur per 
applicatam dextram, iam determinemus quaedam puncta li- 
nearum PP et QQ. 

Directio et celeritas seu (verbo) motus ante concur- 
sum ipsius B semper est LM, iam si ante concursum motus 
ipsius C sit ei aequalis et ad easdem partes nempe AIE. 
(aequ. LM) utique, ut constat, non obstante contàctu ambo 
A ac C. retinebunt priorem celeritatem et directionem , ad- 
eoque rectae lElPetlElQ motum ipsorum B ac C 
post ictum repraesentantes erunt aequales ipsi AIE seu LM, 
et ad sinistram. Sed si motus ipsius C sit nullus, seu A 3 
K ipso puncto 3 E incidente in A, seu si C quiescat, tunc 
constat etiam quid fiat, nempe post ictum corpus B quies- 
cet adeoque locus 3 P incidet in A, C vero accipiet ce- 



72 Sei6nt$ené m^tbmdttt Stnmerfttngen 

leritatem quam habuerat B et ad eas partes ad quas ten* 
derat B, ergo habetur 3 K 3 Q aequalis ipsi L M et ad si- 
nistram adeoque et puncta 3P, et 3 Q habentur. Denìque 
si motus ipsius C sit aequalis motui Ipsius B, sed ei contra- 
rius seu repraesentetur per A 5 K aequalem ipsi LM, sed 
6 K sumto supra A, hoc est si corpora proposita (aequaiia 
ex hypothesi) aequalibus celeritatibus oppositisque directio. 
nibus concurrant, tunc etiam habetur eventus, nam eadem 
utrumque qua venerai celeritate reflectetur, adeoque dabun- 
tur puncta 5 P, 5 Q. Nam 6 K 5 P. erit aequalis ipsi LM. 
Sed ad dextram, quia ita B reflectitur seu direclione pri- 
stinae contraria movetur, et 5K 5 Q erit aequalis eidem, 
sed ad sinistrami quia C accipit directionem quam habue- 
rat B. Habemus ergo tam puncta 1 P, 3 P, 5 P, quae (quod 
notabile est) incidunt in rectam, quam et puncta 1 Q, 3 Q, 
5 Q , quae incidunt in aliam rectam et quidem recte. a K 
parallelara; puncta autem relìqua ut 2 P, 4P, 6 P, etc. vei 
2 0, 4 Q, 6 equidem ex solo criterio nostro, seu ex lego 
continuitatis determinari non possunt, seu non constat ex 
his solis quaenam sint lineae PP. et 00? sufBcitque omnia 
una linea continua connecti, quo locus sit criterio nostro, 
omnesque adeo reguiae istae in cohaerentes iam tum ante 
plenam rei cognitionem aut inventionem speciei lineae 
excluduntur. Interim alìunde scimus, revera has lineas IPP 
et 00 ^sse rectas, et ob perrautationem in aequalibus cor- 
poribus celeritatum ac directionum KP seniper aequalem 
esse ipsi AK; et KO ipsi LM adeoque tam KQ quam LM 
concipi hic posse constantes et simul motum significare ad 
easdem partes. Cjieterum eas infra 1 K, IP, 10 non pro- 
duco, quia tunc B tardius moveretur quam C, adeoque non 
attingeret, ncque adeo concursus intelligi posset. Eodem modo 
positis celeritatibus còrporum aequalibus > et uno corpore 
retento , altero magnitudine variato schema fiori posset ad 
eventum in utroque corpore duabus lineis designandura, 
imo quaecunque fieret hypothesis una variabilitate excepta 
permanens liceret adumbrare similem figuram, sed sulficH 



specimen in uno dedisse. Praesertim cum alia methodo 
omnia perfecte assequamur, quae per hanc tantum adum- 
brantur, quod ipsum tamen suudì usum ad enrores refutandos 
habere ostendimus. Et si nondum detecta tota res esset, 
ad quandam adumbrationem prodesset. Ex Cartesianis vero 
regulis non posset duci continua quaedam linea eventaum 
varìatorum respondens lineae continuae hypotheseos variantis 
et prodiret delineatio piane monstrosa et contraria nostro cri- 
terio artic. 45. seu legi continuitatis. Placuit in figura com* 
parare nostram et Cartesianam delineationem , unde huius 
inconsistentia aut potius impossibiiitas ad oculum apparebit. 
Ad 54, 55. Fluida esse corpora , quorum particulae 
variis motibus in omnes partes agitantur ; dura , quorum 
partes iuxta se mutuo quiescunt, nec alio glutine materiam 
connecti quam quiete unius apud alterum , non per omnia 
verum esse arbitror, etsi aliquid insit veri. Duritiem igitur 
seu ut ego malim dicere generaiius firmitatem (quae et in 
moilibus aliqua est) a sola quiete proficisci/ Cartesius col- 
ligit, quia gluten seu ratio cohaesionis non potest esse cor- 
pus (alioqui rediret quaestio), itaque erit modus corporis. 
Recte. Sjdd non est alia modiiicatio corporis ad eam rem 
apta, quam quies. Cur ita? quia quies maxime motui ad- 
versatur. Miror tantam rem tam levi et perfunctoria imo 
sophistica ratione concludi. Syllogìsmus foret: Quies est 
modus corporis qui maxime motui adversalur. Modus au- 
tem corporis qui maxime motui adversatur est causa firmi- 
tatis. Ergo quies est causa firmitatis. Sed utraque prae- 
missarùm falsa est, etsi aliquam tenuem veri speciem prae 
se ferat. Et hoc Cartesio nìmis frequens est, ut maxime 
incerta tanquam certissima assumens lectorem facilem di- 
ctatoria brevitate absolvat, quemadmodum cum concludit 
extensionem constituere materiam, et cogitationem a mate- 
ria independentem esse , et eandem in natura servari mo- 
tus quanlitatem ; pronuntiandi magis autoritatc quam argu- 
mentis. Ego sentio, motum contrarium magis adversari mo- 
lai quam quietem, et malore oppositione esse opus, ut cor- 



74 ieibni^cni uitgebtrurftc Sfnmertungctt 

pus reflectatur, quam ut tantum sistatur, quemadmodum 
osteiisum est ad artic. 47. Sed probanda quoque altera 
praemissarum erat, nempe id quod maxime motui adversatur 
esse causam firmitatis. An forte talem prosyllogismum in 
mente autor habuit? Firmitas maxime motui adversatur; 
quicquid maxime motui adversatur, eius et causa ma- 
xime motui adversatur. Ergo causa firmitatis maxime 
motui adversatur. Sed praemissae prosyllogismi rur- 
sus ambae laborant. Nego igitur firmitatem motui ma- 
xime adversarì, fateor eam maxime adversari motui unius 
partis sine alia; atque hoc illud erat cuius causa debebat 
quaeri. Nec scio an tutum sit axioma, quicquid maxime 
rei adversatur, eius et causa maxime rei adversatur. Quid 
magis morti adversatur quam vita; quis tamen neget mor- 
tem animali persaepe a vivente inferri? Talibus regulis 
Philosophicis vagis admodum et nondum ad certos limites 
redactis nulla superstrui demonstratio potest. Erunt qui 
lectis istis subindignabuntur nobis philosophos tantos velut 
ad scholam per syllogismos revocantibus. Sed nos com* 
pertum habemus , magnos illos philosophos quin et aiios 
saepe homines in rebus maxime seriis puerilis huius logicae 
neglectu labi^ imo vix aliter labi; quid enim aliud haec logica 
continet, quam dictata supremae rationis maxime generalia, 
regulis captui facilibus comprehensa? Et placuit semel in 
hoc specimine estendere , quam utile sit talia ad formae 
praescriptum exigi, ut appareat vis argumentorum, praeser* 
tim cum imaginatio rationi non, ut in Mathematicis, succur- 
rit et negolìum nobis est cum scriptore abruptis argumentis 
rcs magnas colligente. Quoniam ergo nihil nos hic ratio-r 
nibus adiuvat Cartesius, placet ad rerum ipsarum conside- 
rationem redire. Non tam igitur quies consideranda est in 
firmitate, quam vis qua una pars secum aliam trahit. Sìnt 
duo cubi perfecti A et B iuxta se mutuo quiescentes et 
hedras habentes omnino laevigatas, sitque cubus Bad si* 
nistram cubi A positus, hedra unius cum alterius hedra 
congruente, nuUoque adeo relieto intervallo. Incurrat iam 



ju bcé darM. 75 

globus C in medium cubi A, dircctìonc ad duas hedras con* 
gruentis parallela, ita directio ictus non perveniet ad cubum 
B, nìsi is adhaerere ponatur cubo A. Et sane quiete sua 
resistet A incurrenti C, nec nisi imminuta vi ipsius C ab 
eo poterit propelli, atque ita etiam verum est, A quiete 
sua in hoc casu resistere separanti a B. Sed hoc per ac- 
eidens, non quia separatur a B, sed quia vim in se debei 
recipere, quod perìnde contingeret, etiamsi B piane abes- 
set, itaque ubi semel vim recipiet, viam suam inibit de- 
serto B , perinde ac si omnino ab eìus vicinia abfuisset. 
Sophisma igitur est concludere velie, quia unumquodque 
in statu suo quantum potest perseverat, ideo duo apud se 
quiescentia sibi mutuo adhaerere et ex nuda quiete habere 
firmitatem; parique iure concluderes etiam quae decem pe- 
dibus a se absunt, sibi connecti, atque id agere conari, ut 
semper decekn pedibus a sese absint. Causa igitur affe- 
renda est, cur aliquando duo cubi A et B cobaereant, et 
parallelepipedum firmum A B constituant, quod sola parte A 
impulsa moveatur totum ; seu cur cubus A impulsus secum 
trahat cubum B ; adeoque quaeritur causa fractionis in na- 
tura. Sunt quidam egregi! viri, qui ipsam perfectam uni- 
tatem causam firmitatis esse aiunt; eamque sententiam vi- 
deo piacere nonnuUìs atomorum patronis. Nempe si qua sit 
atomus parallelepipeda A B, quae mente sit divisibilis in 
duos illos cubos A et B; re autem non divisa, eam dicunt 
re etiam divisibilem non esse, semper firmam mansuram. 
His multa obstant, primum enim nuliam aiTeruut demonstra- 
tionem dietim Ponamus in parallelepipedum AB duas ato- 
mos D et E ipsis cubis A et E hedris suìs anterioribus 
respondentes simul ìncurrere dìrectionibus parallelis ad he- 
dram communem cuborum A et B, et quidem D venientem 
retrorsum a plaga F tota sua hedra incurrere in totam he- 
dram congruentem A , similiterque E venientem antrorsum 
a plaga 6 incurrere in B, quaeritur causa, cur A non pro- 
pellalur in contrarium versus F. deserto A. Hulus ego in 
dictis rdtionem invenio nuliam. Quid aliud enim hic est 



76 ?ci6ni§etté ttttgcbrucftc Slitmertungcn 

rnium componi ex duobas cubis A et B , quam eos actu 
non esse divisos. Quodsi cum quibusdam dicas in continuo 
ante actualem divisionem nullas esse partes ; alterutrum se* 
quetar, vel id separationi non obstare cum scilicet ratio ad 
actualem quandam divisionem tendens ; adeoque partes ve- 
lut designans ac distinguens (contdctus nempe incurrentium 
D et E) supervenit, vel continuum nullum unquam in par- 
tes posse divelli. Quid ergo, si duae Atomi cubicaeA et 
B prius diversae semel ita sibi accedant, ut hedrae earum 
duae congruant, nonne hoc contactus momento nihii dlffe- 
rent ab atomo illa parallelepipeda AB paulo ante descripta? 
itaque^ capientur a se mutuo duae Atomi simplici contactu, 
velut visco quodam, idemque fieri debet, etiamsi partes tan- 
tum faedrarum congruant. Ex bis porro sequitur pregressa 
naturae continue debere crescere atomos instar pilae nivis 
per nivem provolutae, ac tandem futurum esse, ut omnia in 
plusquam adamantinam duritiem coalescant et aeterna gla- 
cie obtorpescant , quando causa coalìtionìs datur, dissolu- 
tionis non datur. Unum elTugium superest iis qui hacc tuen- 
tur, ut dicant, nuIIas dari in natura hedras planas, aut si 
quae sint coalitu esse desinerò , atomos autem omnes su- 
perficiebus curvis iisque minime invicem applicabilibus ter- 
minarì. Quemadmodum sane fieret, si omnes atomi essent 
sphaericae , atque ita nullus contactus esset totius alicuius 
superficiei. Sed praeterquam quod corpora planis vel aliis 
sibi congruentibus superficicbus praedita ex rebus nulla sa- 
tis ratione excluduntur, bue redimus, ut rationem nobis af-r 
ferant, cur continuum in partes resolvi non possit. Ali9 
quoque habemus magna in Atomos argumenta, sed nobis 
liane materiam hoc loco exhaurire propositum non est. 
Sunt qui duritiem corporuin explicant per eam causam^ qua 
videmus duas tabulas politas a se divelli, nisi magna vi 
non posse , obstante scilicet ambiente, quod se tam subito 
insinuare in locum divulsione ìnter tabulas relinquendum 
non potest. Atque ita duritiem aiunt oriri a compressione^ 
recto quidcm in plurimis casibus, sed non potest haec iar 



jtt Ui Sarteé* 77 

telligi causa duritiei in universum, quoniam ea rursus ali- 
quam duritìem yel firmitatem iam tum praeconstitutam pò* 
nit, ipsarummet scilicet Tabularum. Porro nec refert, si 
quis dicat cubos A et B glutine aliquo connecti , nam ipsius 
glntinis firmitas requiritur qua partes eius adhaereant tam 
utrique corporum quae connectit, quam inter se. Quod si 
quis concipiat ex A eminentiolas quasdam transire in B, ac 
sese eius valliculis insinuare, idemque a B fieri in A, atque 
ita non posse propelli unum sine alio, quin apices illi fran- 
gantur, iam nova quaestio est^ unde illis ipsis apicibus fir- 
mitas sua. Bis igitur omissis, quae vel non prosunt, vel 
rem non absolvunt, arbitror primigeniam cokaesìonis cau- 
sam (praeter impenetrabilitatem ipsam, cum cedendi locus 
non est , aut ratio non est cur unum prae alio cedat, qua 
ratione globus perfectus in pieno quiescente uniformi cir- 
culans aliquid vi centrifuga emittere prohìbetur) esse mo«- 
tum eumque conspirantem. ISam ipsam materiam per se 
bomogeneam et aeque ubique divisibilem arbitror solo motu 
distingui, videmus autem fluida quoque motu acquìrere 
quandam firmitatem: ita vehemens aquae iactus extraneis 
in radium suum magis vetabit ingressum, quam eadem aqua 
quiescens faceret. Ingressu enim novae materiae magna 
motus conspirantis perturbatio orìatur necesse est, ad per- 
turbandum autem id est valde mutandum motum opus est 
vi. lactum aquae digito tango, videbis bue illuc gutlulas 
dispergi non sine vehemenlia atque adeo et quod iactui 
accedit nonnihil repelli. £t quae per se dissoluta sunt, et 
ut dicam arena sine calce, solo motu connexionem quan- 
dam acquìrere posse, eleganti experimento magnes docet 
limaturae chalybìs admotus, subito enim velut i'unìculi ne- 
ctuntur ex arena , et nascuntur fìlomenta , subrigente sese 
materia velut in polos, nec dubium est quodam quasi ge- 
nere magnetismi id est motus intestini conspirantis etiam 
alias quorundam corporum partes connecti. Hacc igitur 
primitiva ratio consistentiae seu cohaesionis non minus ra*- 
tioni quam sensibus sati$facit. 



78 ieibnilicni migcbnirftc Slnmcrfuttgen 

Ad 56. 57, Fluiditatis causam investigare opus non 
est, nam materia per se fluida est, nisi quatenusin ea suni 
motus, qui separatione quarundam partium turbantur. Ira-» 
que necesse non est, ut fluidum sit agitatum motibus va- 
riis particularum, Quoniam tamen aliunde constat ex ge^- 
nerali lege naturae corpora omnia intestinis motibus agi* 
tari, consequens est, firma esse quatenus motus sunt con- 
spirantes, sed quatenus sunt perturbati ac nullo systemate 
eonnexi , fluida manere ; unde fit ut in omni corpore sit 
aliquis fluiditatis pariter ac firmitatis gradus , nec quicquara 
tam' durum est, quin aliquam JDlexibilitatem tabeat, vel con-, 
tra. Porro motus ille intestinus est insensibiiis, cum partes, 
quae sibi continue succedunt, ob exiguitatem et simiJitudi- 
nem sensu sint indiscriminabiles, et velociter mota (ut ia- 
ctus aquae, ut radius in rota) unum aliquid continuum so- 
lidum simulent. Confirmant motum intestinum fluidorum 
etiam solutiones salium in aqua, et corrosiones, quae fìunl 
a liquoribus acribus, tum vero et caler in universum, qui 
cum fortis est, liquorum ebuUitionem facit, cum mediocris, 
^ saltem inagitationem , sed cum hyeme a calore nata debi- 
litatur, tunc motus intestinus ex agitatione partium inter se 
conspirantium materiae proprius solus pracdominatur in plu- 
rimis liquoribus, unde concrescunt et aliquando glaciantur* 
Specimen etiam rude huius fluidorum agitationis mii:is mo- 
dis perturbatae praebent pulverea corpuscula, quae solari- 
bus radiis in loco caetera obscuro deteguntur. Quoniam 
autem in fluidis noslris sensus iudicio quiescentibus ubique 
et in omnes partes aeque facilis est motus^ consequens est 
motus perturbatos in iis sic satis aequaliter distributos esse 
et velut compensatosi ita ut solidum in tali fluido positura 
ictibus et ut ita dìcam fluctibus fluidi ab omni latore ae- 
qualiter f ulsetur , hactenusque in motu nec adiuvetur nec 
impediatur. 

Ad 59. Cum corpus vi externa impellitur influido, pu- 
tat autor hanc vim, et si sola non sufficiat ad corpus mo- 
vendum, movere tamen concurrendo cum particulis fluidi 



ju bcé 6arte«* 79 

huic motui favcntibus et determinare reliquas, ut etiam fa- 
veant motu. suo retento, determinatione vero seu directione 
mutata. Adde quae autor habet fine artic. 56. et in eius 
demonstra tiene artic. 57. Unde statuit corpus durum in 
fluido motum non totum suuin motum mutuari a duro im- 
pellente, sed partim etiam a fluido circumiacente. Sedhaec 
mox ipse destruere videtur artic. 60 , et omnino nequic-* 
qnam dieta arbìtror, cum et falso principio nitantur (quod 
hic rursus inculcatur, quasi quies motui contraria sit) et 
excogilata unice videantur ad salvandam contrarietatem 
qnam phaenomena habent cum regula quarta motus a no^- 
stro autore posita, in qua male negatur corpus quiescens a 
minore qualitatumque celeritate acto posse impelli (vide 
fin. artic. 61.) cum tamen ipse fateri cogatur artic. 56* 
corpus durum in fluido cxistcns a minima vi moverì^ itaque 
ut effiigiat difTicultatem ,. miro commento utitur, particulas- 
que fluidi in auxilium advocat frustra, nam a contrariis 
compensatae nihil praestant , et si quid eificerent, nimium 
praestarent, motumque mobili maiorem^ quam a vi impellente 
proficisci debet, darent. Cum tamen constet nec maiorem 
motum, adeoque nec alium in mobili oriri, quam si nibil 
omnino a fluido ageretur, quin centra potius dicendum est 
adeo nil motui addere fluidum^ ut potius detrahat nonnìhii, 
velocitatemque mobilis diminuat, partim ob aliquam tenacitatem 
admistam, partim etiam ex eo solo quod ingressu duri in 
fluidum pars fluidi volumine aequalis duro continue pellenda 
loco atque in motum concitanda est novum ; in quam rem 
ali qua pars potentiae mobilis ìmpendenda est. Quantitatem 
utriusque huius resistentiae, quarum una absoluta est, sem- 
pcrque eadem in eodem fluido, altera vero respectiva, et 
cum motus velocitate crescens ad calculum alibi revocavi. 

Ad 63. Mirifica sunt quae hic tradunlur de causa, cur 
manns nostrae non possint rumpere clavum ferreum. 
Quaeritur nodus in scirpo , detortaèque obieclioni par re- 
sponsio accommodatur. Nimirum si corpus quiescens a 
maiori mover! potest, quaeritur, cur manus partem davi 



80 ?ei6nigmé ungcbmcfte Slnmcrfungen 

ferrei, sì multo minorem licet quiisscentem non movcal, ncc 
a reliqua parie avellal. Causam reiicit in moUitiem manus, 
quae ideo non tota, sed sui parte tantum agit in clavum 
adeoque parte semper minore manus quam sit aveilenda 
pars davi. Verum non est quaestio de molu, nam manus 
non tantum partem davi, sed ipsum davum totum fadle 
movet; illud potius quaeritur cur pars davi reliquam par- 
tem secum trahat, nec facile una sine alia se moveri pa- 
tiatur. Deinde inutiliter recurritur ad mollitiem manus, cum, 
etsi loco manus sumatut percutiens frustum quantumcunque 
ferri aut saxt, nibilominus davi partes sese trahunt; et licet 
durum a duro facilius frangatur quam a molli, non tamen 
quaeritur, cur aut quanta vi superetur cofaaesio duarum 
davi partium; sed cur exsistat, nec quaeritur cur una earum 
moveatur a maiori licet corpore (id enim falsum est) sed 
cur non facile soia moveatur. 

Ad 64. Claudit auctor partem secundam, id est gc- 
neralem, de rerum materialium principiis admonitione qua- 
dam, quae mihi restrictione egere videtur. Nimirum ait, 
ad naturae phaenomena explicanda non aliis esse opus prin- 
cipiis , quam ex Mathesi abstracta petitis , seu doctrina de 
magnitudine, figura et motu, nec aliam se materiam agno- 
scere, quam quae subiectum est Geometriae. Ego plano 
quidem assentior omnia naturae phaenomena specialia me- 
chanice explicari posse, si nobis satis essent explorata, ne. 
que alia ratione causas rerum materialium posse intelljgi, 
Sed illud tamen etiam atque etiam considerandum censeo, 
ipsa principia mechanica legesque adeo naturae generales 
ex altioribus principiis nasci nec per solam quantitatis ac 
rerum Geometricarum considera tionem posse explicari; quin 
potius aliquid metapbysicum illis inesse, independens a np- 
iionibus quas praebet imaginatio, referendumque ad substan- 
jliam extensionis expertem. Nam praeter extensionem eius- 
que variabilitates inest materiae vis ipsa seu agendi po- 
tentia, quae transitum facit a meiaphysica ad naturam, a 
materialibus ad imn^aterialia* Habet iila vis leges suas, ex 



}u bfè Qartd. ,; . /; vSl 

pvinciptis, non illis solìs absolutac alqnc ut itadicam bnitae 
neoessitatis, ut in malhématicìs, sed pcrfectae ràtioms de* 
ductas, Uìs vero semel in generali traciationa coi^tutis, 
poslea cum phacnomenorum naturae ratio redditor^ omnifi 

- mèchanice expediri possunt, et tam frustra perceptionos èl 
appetitus Archaei, ot ideae operatrioes et formae substan** 
tiàmm ^saeque animae tunc adhibentor , quam: frustra 
eausam universalem omnium DEUM ex machina ad. rea* ninù 
liurales^singulas simplici voluntate eius cxpcdiondaa. advo^f 
^àremos^ quod autorem philosophiae '. Mosaicae verbis^ ìsctìm 
ptmàei aacrae facere memini indo acceptis. Haec 'qui' fvòhe 
eon/siderabit, medium in philosophando tenebit;' et non^mii; 
nus tbeologis quam physicis satisiaciet, inielligétqiie'nòn 
tam peccatum olim a schola fuisse in tractandis formis in- 
divisibilibus, quam in applicandis tunc, cum potìus de mo- 
dificationibus atque instrumenlis substantiae quaeritur agen- 
dique modo, id est Mechanìsmo. Habet natura velut im* 
perium in imperio, et ut ita dicam regnum duplex, ratio- 
nis et necessitatis, sive formarum et particularum materìae, 
quemadmodum enim omnia sunt piena animarum, ita et or- 
ganicorum corporum. Haec regna inter se inconfusa suo 
quodque iure gubernanlur, nec magis ratio perceptionis at- 
que appetìtus in modiiicationibus exiensionis, quam ratio 
nutritionìs, caeterarumque functionum organicarum in for- 
mis sive anìmabus quaerenda est. 

Sed summa illa substantia, quae causa est universalis omni- 
um, prò infìnita sua sapientia et potestate cfiicit, ut duae diver- 
sissìmac serics in eadem substantia corporea sese referant, ac 
perfecte consentiant inter se, perinde ac si una alterius.inlluxu 
regeretur, et sive necessitatem materiae et ordinem eflicientium 
intueare, nihil sine causa imaginationi sufficiente aut prae- 
ter mathematicas mechanismi leges contingere animadver- 
tas, sive finium velut auream catenam, et formarum orbem, 
tanquam mundum inteliigibilem contemplerò, coniunctis in 
unum ob perfectionem Àutoris supremi Ethicae ac Meta-' 
physicae apicibus, nihil sine ratione summa fieri animad- 

6 



84 ?ei6nigetté ungebrurfte Slnmerfungen 

tjor^er nocfy ein abfc^Ifegcnbeè SBort iS6er ben ieibniiì^^r^ 
naub'fc^en aSriefwcdifel , worùber id^ mcinem fo gefdlligcn 
tinb gele^rteit ^orrefponbeitten ebeitfaffé 93ele^rung i)erbanfe» 
jperr Dr. (Srotefenbt ^at bic ®iitc ge^abt, baé ga^cifef 
sèriefe in ^eibni^ené ^anbfd)riftlid)em 9ìact)(ag auf ber ^6j* 
nxQU S5ibIiotl)ef mtt ber Sluffe^rift Slrnanb nacbjufe^en nnb 
fd)reibt mir baruber, wtie folgt: „3n bemSontJoIute: 3lnton 
SlrnaubfìnbetjTcf)nur ein (28 ©eiten) (anger Iateinifd)er 
35 r i e f » n ieibni^ (3luffd)rift «nb Unter[d)rift [G. G. L.] 
Don Seibni^ené ^arib) ; me^rere asriefe t)on Slrnaub nnb eu 
^tiffg^ ànbere gnr Sorrefp^nbenj get|6r{gt3lbf«)rif^ètt; aixd) me 
'Slote wti geber, bag 1804 Slbf<f)riften biefrr Sorrefponbenj 
anSWbrtier obgeliefert feien, bie ond> tinen, bfo# ^bfiid)^ 
^éft^bejengungen cnt^alrenben £)rtgò»a(br{ef Seibni^cn* mt^ 
'^ttften ^aben^" Cernere 5«ótf)fnd)mig«« • ilb^r bie i bri g en 
^SBrcefc 8eibni|€né an Jlrnanb iiabm toit^xi'm ber @iitc bcé 
*Jntgt. aSibliot^ef^Sefretair* in;^artnot)et, Dr. ^imntcv^ 
it (l'n n, jn erwarten» ® enng : ti n a&©e(tett I a n g e r 95 r i «f 
^^eibniletié an airnanb fìnbet jTe^ in bem gaécifet, Don 
-ftletcf^m ^r^ ^rof. @rbmann bericl^tete, eé woàre garfei* 
fnW' t)bn èeibnig barili ; nnb mit beh ^ é f H d) f e i t è b r i e^ 
f^ft art Sli'nanb V)erl)àlt eé |icf) anif) ganj anberé, n)ie' in 
J@rbrt»ann3 angabe. Unb bieftr @rf)rift|leaer t)atte,benS[Rntf|, 
fté^ ^è^itifrf) bariJber anéinfaflfen, bag icf) i^m — ané in> 
*rttt®ninben — nicl)t glaubcnwofftè; fdgar tt>egen eineè jur 
4Saé^^ gar nid^té beitragenben SérfebenS im ?efen eineé f^{^ 
Aet'SDBorte mid^ „gett)iffenIoè" jn fd)e(ren ! 3d) fann bòr^ 
iJ6ei< lac^en» liber »enn i d)' ^etrn ^r<>f» @rbmann auf 
fein 9lttWrgett)iflni uew^ifc, fÒnnte man eè mir ^erbenfett? 

' ®n^raucn 



gli beé (battei. 85 

Die SBarianten gu Par« L ber Anmadversiones. 

p. 27. 1. 5. (D* uO« Owod rfe omnibus , •« gMt6M5 t?d wiim- 
iwMm est certihidinis dubitandum a Cartesio di" 
. citur , praesiabat hoc meliore eie. 

p. 28. I. i. tot, de;. 

— — vitilitigationes. 

— I. 5. lune — produxil, del. 

— — Kos rem. Corr. Rem. 

— 1. 10. attamen — et tamen. 

— I. 11. Hoc olim aggressi sunt in nònnullis ApoUonius 

et Proclus, nuper Robervallius. Et sane. 

— 1. 15. sumta, deest, 

— 1. 16. praesepe, pabulum, 

— 1. 27, Sed illi eie. Sed nostro autori potius eisum 

alicubi est^ applausum, quam certitudinem hor- 
bere. Nec reprehenderem verisimilitudine sub^ 
inde contentum^ nisi . . . 

— 1. 30. vero reprehendo — vero quaedam sìne pròba- 

tione a^sumentem reprehendo. 

— 1. 31. illis, deest. 

— I. 33. fecisset — fecissent. 

— 1. ult. subinde — passim. 

p.29. 1. i. slatim iniverunt — statuminaverunt. 

— 1. 2. invenerunt — repererunt. 

— 1. 5. essent — fuissent. 

— I. 7. Caeterum non video^ quid • . • mutare, Quodsi 

fictio tantum intelligitur, non erat illa abuteri- 
dum^ quemadmodum apparebit . . 

— 1. 11. Nihil autem aliud. 

— 1. 17. Add. quae etc. del. 

— 1. 20. vel Analyticorum. del. 

— 1. 26. omnis — sane omnis. 

— 1. 32. iudicare del. 

— 1. 33. sed nec — adde: in meo arbitrio est.' 

— 1. 34. propositum — adde : mihi. 
— solius — sed. 
35. negotium est — tantum res est. 

— — enira del. 

— I. 36. secum — del. 

p.30. 1. 2. praeceptionis — perceptionem. 

— 1. 5. Eliam — afficiamur. del. 
~ L 9. arbitrio suo. del 



— 1. 



86 ScibrtigeitS uttgi^rucftc aiimcrfmtgett 

p.30. L 14. sacpe erroneae quoque, del. 

— 1. 16. Celebratum illud. del. 

— I. 17. vèritates esse vel facli — veritates esse^ prete- 

dare a Cartesio notatum est. Sed aequum 
érat, ut alias non negligerei huic pares. In 
. universum ergo sic dici potest: Veritates esse 
vel facti vel rationis. Veritàtum rationis prima 
est principium contradictionis vel, quod eodem 
redit, identicorum^ quemadmodum. ... 

— 1. 35. admittet — admittet te. 
p.31. 1. 2. vel non — adde: existant. . 

— 1, 8. ut non — utrum. 

— I. 9. erit — forel, si tam perfecte nattiram animae^ 

quam existentiam cognosceremus, itaenimquic^ 
q^id in ea non apparerete constarci nec ci in. 
esse. 

— 1. ?2. pompam — adde : et vdui $x machina. 

— 1. 27. dubitalio — disputano. 

— 1. 28. et alteri cuivis, del. 

— 1. 32i tunc — possibile maneret nos existere^ non 

ideo minus essemus capaces veri ; et licet — 

— 1. 34. in tantum, del 

— 1. 35. locum habet — admodum atque imperfectum; 

praesertim cum fieri possiti ut eius imperfectio — 
p. 32. 1. 4. certum — senlio. 
—- 1. 7. causis — causis et rationibus. 
-^ 1. 12. exstat. Et — extat ^ et passim examinatur a 
Scholasticis ipsoque Aquinate .... expers. 
Continet aliquid pulchri haec raModnatio , sed 
est tamen imperfecta. Res huc redit. 
. -- 1. 20. Deo — O^eo^. 
r- 1. 21. seu maximum — del. 

— I. 22. maius ve — del. Hactenus argumentum, del. 

— L 26. formari — . fieri argumentum adhuc propius: 

Ens necessarium . . 
-^ 1. 28. ut ex terminis patet, del. lam, del. 

— 1. 36. utìque, dd. 

p.33. 1. 6. Exerapli . . . admiltendam, dd. 

— 1. 17. secundam hanc quldem viam, del. 

— 1. 18. Dei — eius. 

— 1. 19. Interim — Interea vel hincmagnam fidem ac^ 

dpit eocistentia rei, quae tantum indiget possi-^ 



p.33, 


. 1. 


23. 


_-. 


1. 


35. 


— 


I. 


36. 


p.34.1. 


8. 





1. 


16, 





1. 


18, 



ju t>e« Sarte*. 87 

bilUate. Caeferum e&se aliquam rem.necessa-- 

riam aliunde constata nel ex eOy quod existunt 

res contingentes, 

eiusque. adde: ideae, 

intelligere — cogitare. 

nonetc; et quantum satis estresolvanms. (Re- 

lìqua desunt). 

dum — quod sdlicet. 

penilus, dei quod — adde : tamen. 

concludere. De etc. — sdre ^ ut de lineis. 

Asymptotis , seu quae in infinitum productae 

semper sibi propiores fiunt , nunquam concur^ 

runt, de spatiis longitudine infinitis finito quoad 

aream non maioribus;, de summis serierum in^ 

finitarum. 

— 1. 20. scire possemus — certo cognosceremus. 

<^ 1. 22. quae rei insunt — hoc est quicquid in ea la^ 
tet in potestate habere. (Reliqua desunt). 

— I. 22. Piane sentio etc. — Quod ad fines attinet, quos 

DEUS sibi proposuit^ piane sentio^ et cogno- 
sci eos et summa utilitate investigari. 

— 1. 32. eam producenti — eam rem producenti pro^ 

positum fuisse^ ut illas utilitates praeberet; cutn 
usum huius rei et sciverit et procuraverit 
p. 35. 1. 9. seu nosse — quorum illud cognoscere^ hoc er-- 
rare est^ nihil — 

— 1. 13. etiam — adde: aliquando. 

— I. 14. videamu^ — videamur. 

— 1. 17. 18. intelleclu — intellectui. suo — adde.: quo^ 



— 1. 19. calculi. Ratio — calculi ratio, 

— 1. 26. satis — satis rei attènda, aut errore memoriae — 

— 1. 31. attendamus — adde : ut procedamus lente. . 
p. 36. 1. 8. aut àfiectibus — affectibusque. 

— 1. 17..Macedonum — deest. 

p. 37. 1. 14. si liberum servo opponatur — deest. 

— 1. 31. Eodein vilio . . . oportel — deest, 

p. 38. 1. 24. et talia — adde: site quod idem est: et caetera. 
p. 39. 1. 1. competat — Adde : nisi sensu quodam minus 
pervulgato interpreteris. 

— I. 4. alio indicio — atiis indiciis. 



88 ?eibnièen6 ungebrurfte Slumerfungcn ju beè (battei. 

p. 40. 1. 9- autor — adde : Ubri. 

— 1. 12, conslat — constet, 

— 1. 13. Interim . . . apparebil. — Deest. 

— 1. 23. haec — adde: est. 

p. 41.1. 1. et horum — et Flavi caeruleique. 

— 1. 2. appareat, cuius — apparet^ ntUlam talem rem 

extra nos consistere^ cuius 

— 1. 3. observalur — obversatur, 

— 1. 7. Interim . . ^ intelligimiui, — deest. 
-« 1. 30. ususque vitae — deest, 

— 1. 31. formas — » adde: hgicas. 
d.42. 1. 1. elementorum — adde: ;7m^. 
• >— 1. 1. 2. simul — adde: et. 
■*- I. 6. vocant — (ticunt fieri in forma. 



Srolgente flnnflorenlie SDnitffe^Ur frnb a» »erbeffer« : • 

©. 8. 3. 5. ». u. lice etttgttttgm fiir entgegnt. 

©. IO. 3. 13. ». 0. ili ^XvdctaP* ouégefottcn. 

©. 11. 3. 5. ». «. (in Der mmtxt.) liti bei fùr bitrd^. 

©. 17. 3. 2 — 3 Ufc man: partim aliena, aliena vero eorrigenda. 

©, 19. 3. 9. 0. tt. (itt ber SJmncrf.) lice 1. 1. fiir l 1. 

©.20. 3, 11. ». 0. lice Eyniery fiir Emery. 

®; 30. 3. 2. 15. e. lice perceptionem fnr perceptionfs. 

©. 45. 3. 25. ». tt. lire igitur far igiter. 

©. 45. 3. 23. ». «. lice ob f«HP ab. . 

©. 65. 3. 8. ». ». lied potest fiir posest. 



Ante ìctum motus corpori* 
Post ictum 



Cartesio . • • 

Dobis 

ly 2qp (3)y, Il 2|C3: 
(3)9 4,) (5)(]p, ((3))g 4 
3 y, 3 S ex reg. 6. • 
5y, 55 ex reg. 1. 



^significant directìonem 
eandem ffontrariam 

iK^ et qupm babuit B. 
ante ictnm*. 



/ 



Secunutatem 
delinpiniia. 




i 



[Ut. , '■ '*.]'. ii. {]'{ ' 



•1 

•, . ; i 
- I 

I- M 

■f hn 



« :i».(f>pmi 






urna *g )90!f!OS snqonp i )n -oS qjoA uiaioiBUioi 
-ja)dp imuotound saiauraenp 8 )n )S9 aiiqitsodini 



itila ifllelior.) 

IWNtttlamwittofÉs 

iétforuk ^Bcuitentitim. 

K. ^ ..■ •' ■• •' ,.■'.'■- y- 
R 

' (. J 

^anclem (contrariami ^ 

ante ìctum. 




! I 

il 



(5)V ?, 



>tp 



3? 3^^(3)1 





alias non item. . ' ^